Literatura piękna a obyczajowa – cechy i różnice

W księgarniach i bibliotekach dostrzegamy wyraźny podział: z jednej strony dumnie pręży się „literatura piękna”, z drugiej kusi nas „literatura obyczajowa”. Choć zamieszkują osobne regały, to granica między nimi bywa bardzo cienka, czasem wręcz iluzoryczna. Czym tak naprawdę się różnią, a w jakich miejscach ich drogi się przecinają?

Dwie połówki czy osobne całości?

Z punktu widzenia twardej teorii literatury nie są to zupełnie odrębne gatunki; literatura obyczajowa jest podgatunkiem literatury pięknej. Literatura piękna (tzw. beletrystyka) to nadrzędne pojęcie obejmujące wszystkie teksty o funkcji estetycznej – czyli wywołującej w czytelniku emocje – rozdzielając ją od literatury użytkowej czy naukowej.

Jednak w potocznym i wydawniczym dyskursie zazwyczaj przeciwstawia się „literaturę piękną” (rozumianą jako prozę wysoką, artystyczną) „literaturze obyczajowej” (czyli prozie popularnej, gatunkowej). Spróbujmy więc, kierując się tym bardziej codziennym podziałem, przyjrzeć się różnicom.

Wspólny mianownik

Zanim zaczniemy dzielić włos na czworo, warto uświadomić sobie, że oba typy tekstów bazują na tych samych fundamentach. Teoria literatury wskazuje na kilka niezmiennych cech, które sprawiają, że tekst staje się dziełem literackim i wywołuje w nas przeżycia estetyczne – od zachwytu, przez odrazę, po głębokie poruszenie:

• Obrazowość: Autor posługuje się słowem w taki sposób, że czytelnik bez trudu wizualizuje sobie opisywany świat, sam niemal czując zapachy czy widząc kolory.
• Fikcyjność: Choć świat przedstawiony może przypominać otaczającą nas rzeczywistość lub na niej bazować, zawsze jest on wizją wykreowaną przez wyobraźnię autora.
• Reprezentatywność: Losy bohaterów, ich dylematy i przeżycia mają uniwersalne odniesienie do ludzkiej kondycji.
• Uporządkowanie naddane: Język literacki różni się od tego, którym zamawiamy kawę. Posiada określoną strukturę, rytm i kompozycję, czyniąc przekaz wielowymiarowym.

Literatura piękna – sztuka słowa i nieskończona interpretacja

Mianem literatury pięknej określamy utwory, w których nacisk kładzie się na formę i warstwę estetyczną. Dominuje tu funkcja poetycka języka – komunikat tekstowy zwraca uwagę na samego siebie, na to jak jest napisany.

Cechy literatury pięknej:

• Wysublimowany język: Bogate słownictwo, mnogość metafor, oryginalne środki stylistyczne i kunsztowne opisy. Język staje się tu celem samym w sobie, a obcowanie z nim daje intelektualną przyjemność.
• Wieloznaczność: Fabuła jest często nieszablonowa, a tekst otwiera przed czytelnikiem szerokie pole do interpretacji. Zmusza do refleksji nad sztuką, filozofią czy złożonością świata.
• Klasyczne przykłady: Lalka Bolesława Prusa, Perswazje Jane Austen, Czarodziejska góra Thomasa Manna czy Bieguni Olgi Tokarczuk.

Literatura obyczajowa – lustro naszej codzienności

Literatura obyczajowa koncentruje się przede wszystkim na wiernym oddaniu realiów społecznych, relacji międzyludzkich i codziennego życia. Z punktu widzenia literaturoznawstwa stosuje ona metodykę mimesis (naśladowania rzeczywistości). Skupia się na panoramie społeczeństwa lub jednostkowych losach w konkretnym czasie i miejscu.

Cechy literatury obyczajowej:

• Bliskość doświadczeń: Skupia się na problemach zawodowych, uczuciowych i rodzinnych zwykłych ludzi. Realizm świata przedstawionego sprawia, że czytelnik z łatwością odnajduje w bohaterach cząstkę siebie.
• Wątek psychologiczny: Powieści obyczajowe wnikliwie analizują emocje, motywacje i psychologiczne zaplecze postaci w zderzeniu z normami społecznymi.
• Klasyczne przykłady: Noce i dnie Marii Dąbrowskiej, Pani Bovary Gustawa Flauberta czy Opowieść wigilijna Charlesa Dickensa.

Zacieranie się granic – dlaczego warto czytać oba gatunki?

Każda dobra książka, niezależnie od półki, na której ją postawiono, oferuje nam unikalne dobrodziejstwa. Czasami chcemy pławić się w wyrafinowanym pięknie języka, zmuszając umysł do gimnastyki. Innym razem największą ulgę i literackie katharsis przynosi nam historia kogoś, kto mierzy się z przyziemnymi, bliskimi nam dylematami. Warto swobodnie wędrować między tymi gatunkami, pozwalając, by literatura piękna uwrażliwiała nas na estetykę słowa, a literatura obyczajowa pomagała lepiej zrozumieć drugiego człowieka.

A co właściwie warto czytać? Bez obaw, nie zostawię Was z samą suchą teorią. Poniżej znajdziecie przykłady najlepszych książek zarówno z gatunku literatury obyczajowej, jak i pięknej. Niech stanowią one dla Was zachętę do dalszej eksploracji obu z nich!

Literatura obyczajowa

1.    Akuszerki – Sabina Jakubowska, Wydawnictwo Grupa Wydawnicza Relacja

Polska literatura obyczajowa przeżywa w ostatnich latach renesans zainteresowania historią kobiet wiejskich. Różni się jednak od poprzednich zrywów „chłopomanii” – tym razem nie są to wyidealizowane, sielskie kadry i zapach świeżego chleba. Patrzymy krytycznie i realistycznie na realia naszych przodkiń, oddając spóźniony hołd ich trudom. Jakubowska – z zawodu doula – precyzyjnie rekonstruuje świat galicyjskiej prowincji przełomu XIX i XX wieku, który posłuży jej jako tło fabuły.

Na ponad siedmiuset stronach tej potężnej powieści autorka kreśli sagę rodziny z podkrakowskiej wsi. Jej osią jest pełna poświęceń praca wiejskich położnych. Historia rozpoczyna się zimą 1885 roku, kiedy to poznajemy młodą, ledwo piśmienną Franciszkę. Zostając matką, a chwilę później mamką we dworze, dziewczyna wkracza na wyboistą drogę, która zaprowadzi ją aż do renomowanej Szkoły Położnych w Krakowie. Śledzimy jej przemianę z zagubionej, wiejskiej dziewczyny w niezależną, silną profesjonalistkę, potrafiącą przeciwstawić się patriarchalnym ograniczeniom i  zabobonom.

To, co w Akuszerkach porusza najbardziej, to fenomenalnie oddana cielesność człowieka. Jakubowska nie odwraca wzroku od brudu i krwi; bólu i potu, które nierozłącznie towarzyszą wydawaniu na świat nowego życia. Czujemy zapach wód płodowych, duszność chłopskich izb i lodowaty mróz, przez który bohaterki przedzierają się nocą, by zdążyć z pomocą rodzącym kobietom. Obserwujemy świat, w którym naturalny rytm pór roku i ludowych wierzeń zderza się z wielką historią przetaczającą swe machiny przez prowincję. To proza nasycona folklorem, lokalnymi zwyczajami i dawną medycyną, w której przesądy mieszają się z nauką.

Jeśli spodobały Wam się Chłopki Joanny Kuciel-Frydryszak i szukacie fabularnej historii na podobnym tle, Akuszerki z pewnością Was zachwycą.

2.    Mężczyzna imieniem Ove – Fredrik Backman, tłum. Alicja Rosenau, Wydawnictwo Marginesy

Mamy ochotę go udusić gołymi rękami, a potem zalać się łzami wzruszenia i go przytulić. Taki właśnie jest tytułowy Ove wykreowany przez Fredrika Backmana – szwedzkiego mistrza tragikomedii.

Wyobraźcie sobie ucieleśnienie sąsiedzkiego koszmaru: pięćdziesięciodziewięcioletni, zrzędliwy pedant, który ciągle się do wszystkiego wtrąca. Każdego ranka patroluje osiedle, sprawdzając, czy nikt nie wyrzucił szkła do pojemnika na plastik i czy rowery stoją w wyznaczonej linii. Ove nienawidzi zmian, gardzi urzędnikami, a świat ocenia przez pryzmat chłodnej, czarno-białej logiki. Jednak pod tą najeżoną, odstraszającą skorupą zgorzkniałego tetryka kryje się pęknięte z żalu serce. Stracił ukochaną żonę Sonję, jedyne źródło koloru i szczęścia w jego życiu. Depresja i dojmująca samotność sprawiają, że Ove planuje ze sobą skończyć. Ma to być czyn precyzyjny, czysty i ostateczny.

Wszystko jednak staje na głowie, gdy do domu obok wprowadza się hałaśliwa, nieco chaotyczna rodzina: ciężarna, wygadana Iranka Parvaneh, jej nieporadny mąż Gamoń (jak nazywa go nasz bohater) i dwie córeczki. Ich nieudolna próba zaparkowania przyczepy, podczas której demolują skrzynkę pocztową Ovego, staje się iskrą zapalną lawiny nieprzewidzianych zdarzeń. Autor balansuje na cienkiej granicy między rozbrajającym humorem a głębokim, egzystencjalnym smutkiem. Styl Szweda jest prosty i raczej oszczędny, lecz pełen błyskotliwych obserwacji społecznych. Powieść jest wspaniałym studium żałoby i alienacji. Pokazuje, jak łatwo społeczeństwo wypycha na margines ludzi starszych, dziwnych czy po prostu nieprzystających do aktualnie obowiązującego modelu obywatela.

Autentyczność emocji w tej książce angażuje naszą wrażliwość w stu procentach. Śmiejemy się w głos z absurdalnych starć Ovego z bezdomnym kotem, a kilka stron później czujemy dławiącą gulę w gardle, czytając o jego bezgranicznej miłości do zmarłej Sonji.

3.    Pachinko – Min Jin Lee, tłum. Urszula Gardner, Wydawnictwo Czarna Owca

Jeśli szukacie epickiego rozmachu i fascynujących zderzeń kulturowych, Pachinko wciągnie was bez reszty. Jest to saga rodzinna, która zabiera nas w podróż przez kilkadziesiąt lat burzliwej historii Azji Wschodniej; od wczesnych lat XX wieku w zubożałej Korei, aż po roziskrzoną neonami Japonię przełomu wieków. Główną bohaterką, z którą wyruszamy w tę trudną podróż, jest Sunja. Córka ubogiego rybaka, która po niefortunnym romansie z bogatym biznesmenem zachodzi w ciążę. By uchronić rodzinę przed ostracyzmem, zgadza się poślubić szlachetnego, lecz schorowanego pastora i emigruje z nim do Osaki.

Od tego momentu stajemy się świadkami wielopokoleniowej walki o godność i przetrwanie. Min Jin Lee przybliża nam losy Zainichi (在日)– mniejszości koreańskiej w Japonii wypychanej na marginesy społeczeństwa. To studium systemowej dyskryminacji, gdzie samo nazwisko czy pochodzenie blokuje drogę do awansu społecznego. Tytułowe pachinko (パチンコ) to popularna japońska gra hazardowa, swoista krzyżówka pinballa i automatów na monety. Gra ta staje się metaforą ludzkiego losu. Życie w niej to system, który jest z góry zaprogramowany tak, by to kasyno zawsze wygrywało, a gracz łudził się iluzją sprawczości. Widzimy, jak kolejne pokolenia rodziny Sunji harują ponad siły; uczą się, gromadzą majątek, a i tak wciąż uderzają głową w szklany sufit uprzedzeń.

Pachinko to powieść wielogłosowa i monumentalna, ale nie przytłaczająca. Zachwyca przede wszystkim portret kobiecej siły. Koreanki w tej powieści to milczące tytanki pracy, które nie mogą pozwolić sobie na luksus roztrząsania swoich uczuć czy załamywania rąk. Muszą przeć naprzód, gotować kimchi na sprzedaż, wychowywać dzieci i trzymać w ryzach swoje domostwa.

Jeśli kochacie wielowarstwowe opowieści o poszukiwaniu tożsamości i niezłomności ludzkiego ducha, ta koreańsko-japońska odyseja całkowicie Was pochłonie. To opowieść zmysłowa, głośna i bardzo ważna w kontekście zrozumienia napięcia między dwoma kulturami.

Literatura piękna

1.    Ucho igielne – Wiesław Myśliwski, Wydawnictwo Znak

Wiesław Myśliwski – arcymistrz słowa, dwukrotny laureata Nagrody Literackiej Nike. Ucho igielne to powieść filozoficzna; medytacyjna podróż przez zakamarki ludzkiej pamięci, przemijania i starzenia się. Konstrukcja książki jest intrygująca i wymagająca – narrator, starzec u schyłku życia, spotyka… siebie samego z czasów młodości. Rozpoczyna swoiste śledztwo prowadzone przeciwko własnej pamięci, próbując oddzielić prawdę od wyobrażeń. Myśliwski pokazuje, jak z biegiem lat nasze życiorysy nadpisują się i zniekształcają.

Ucho igielne to kameralna, oniryczna opowieść utkana z monologów, retrospekcji i widziadeł zjaw z przeszłości. Autor wspaniale oddaje atmosferę powojennej polskiej prowincji. Przedstawia obraz społeczeństwa pokiereszowanego przez historię, błąkającego się w poszukiwaniu sensu i przynależności. To również wymowny portret starszych osób, którzy rozpaczliwie próbują wyrwać życiu choćby jeszcze jeden, malutki skrawek witalności i uczucia.

Myśliwski dekonstruuje mit wyjątkowości naszego życia. Mówi wprost: powtarzamy role naszych poprzedników, kroczymy wydeptanymi ścieżkami przodków, a nasze słowa rzadko są w stanie oddać istotę prawdy. To trudna, melancholijna refleksja. A przede wszystkim – opowieść o potędze słowa. Jedynego oręża, jakim dysponujemy w walce z bezlitosnym zapomnieniem.

2.    Ukochane równanie profesora – Yōko Ogawa, tłum. Anna Horikoshi, Wydawnictwo Tajfuny

Ukochane równanie profesora to skromna objętościowo powieść, lecz kryje w sobie potężny ładunek emocjonalny. Akcja skupia się wokół relacji trójki outsiderów. Tytułowy Profesor to wybitny matematyk, którego błyskotliwy umysł uległ uszkodzeniu podczas dawnego wypadku samochodowego. Od tamtego tragicznego dnia jego pamięć krótkotrwała funkcjonuje wyłącznie przez osiemdziesiąt minut. Niezawodnie, jak w zegarku, co godzinę i dwadzieścia minut świat Profesora ulega twardemu resetowi. Zmusza go do ponownego poznawania rzeczywistości, opisanej w misternych notatkach przypinanych do znoszonego garnituru.  Pewnego dnia do jego zapętlonego życia wkracza nowa, cierpliwa gosposia oraz jej dziesięcioletni syn.

Językiem, który staje się pomostem nad przepaścią niepamięci, jest matematyka. Brzmi odstraszająco? Gwarantuję Wam, że nie ma się czego bać – nawet, jeśli samo wspomnienie tabliczki mnożenia przyprawia Was o dreszcze. Ogawa potrafi pisać o liczbach pierwszych, doskonałych czy zaprzyjaźnionych w sposób tak poetycki, że brzmią one jak najpiękniejsze wyznania miłosne. Druga nić porozumienia to baseball – wspólna miłość Profesora i małego Pierwiastka (tak Profesor z czułością nazywa syna gosposi). Autorka pokazuje, jak, na przekór bezlitosnym wskazówkom zegara, trójka bohaterów tworzy rodzinę zastępczą opartą na zaufaniu i czułości.

Ukochane równanie profesora to lektura, która uczy sztuki akceptacji. Stawia na japoński minimalizm i pokorę wobec losu. To idealna książka dla osób potrzebujących wyciszenia. Pewności, że w codziennych, rutynowych gestach kryją się okruchy dobra i piękna.

3.    Szatańskie tango – László Krasznahorkai, tłum. Elżbieta Sobolewska, Wydawnictwo Czarne

Szatańskie tango nie jest relaksującą książką do poczytania przed snem. To raczej utytłana w deszczu i błocie przypowieść o końcu świata, który właściwie już nastąpił. Po prostu jego mieszkańcy nie zdążyli jeszcze tego pojąć. Akcja rozgrywa się w podupadłej osadzie odciętej od cywilizacji. Zrujnowane budynki, zapach stęchlizny, wszechobecna rdza i zgnilizna stanowią scenerię dla dramatu pozbawionych nadziei ludzi. Zdesperowani mieszkańcy spędzają swoje dni na ciężkiej, jałowej pracy. Wieczory – na upadlającym pijaństwie w miejscowej karczmie. Moralny kompas społeczeństwa został roztrzaskany wraz z pustymi butelkami. Króluje chciwość, wzajemna niechęć, donosicielstwo i powszechna apatia. Wtedy, jak zmartwychwstały, powraca on – Irimás.

Uznawany za zmarłego dawny mieszkaniec wsi jawi się jako symbol, mesjański wybawiciel. Wokół postaci Irimása ogniskują się resztki desperackiej nadziei mieszkańców. Oślepieni fałszywym blaskiem, są gotowi oddać mu cały swój marny dobytek, wierząc w obietnicę raju i lepszego jutra. Krasznahorkai dokonuje fantastycznej analizy mechanizmów manipulacji tłumem i zbiorowej histerii. Struktura książki naśladuje tytułowe tango, zamykając czytelnika w beznadziejnej pętli powtórzeń. Zdania z premedytacją ciągną się jak koszmar senny. Tworzą hipnotyczny, osaczający rytm.

Szatańskie tango to dzieło dla koneserów kochających surową literaturę i zawiłe formy narracyjne. Dla tych, którzy lubią kafkowski klimat, apokaliptyczny brud i mechanizmy ludzkiego upadku pod mikroskopem. Żadne wybawienie nie nastąpi. To ponura, poetycka analiza mroku. Pokazuje, jak łatwo człowiek osuwa się w bezmyślność i jak podatny bywa na lepkie obietnice fałszywych proroków.