Nie tylko dla pasjonatów historii – poniższa lista książek, ebooków i audiobooków porusza wciąż żywy temat jednego z największych konfliktów zbrojnych w historii ludzkości, ukazując go z różnych perspektyw i narracji.

Dlaczego w ogóle chcemy czytać o czasach tak wielkich tragedii? Rynek literatury wojennej już dawno wykroczył poza ramy klasycznego dzieła historycznego. Wśród książek o II wojnie światowej znajdziemy dziś nie tylko opracowania naukowe, lecz także poruszające wspomnienia, reportaże i powieści oparte na faktach.

Czytanie książek o najbardziej dramatycznym i naznaczonym okrucieństwem okresie Europy XX wieku z pozoru może zdawać się niezrozumiałe. W rzeczywistości, jednak, ciekawość wobec ludzkich losów służy tylko jako punkt wyjścia. Motywacje, które kierują nami przy wyborze lektur o II wojnie światowej, są znacznie głębsze. Sama lektura dostarcza doświadczeń, które zostają z czytelnikiem na długo.

Książki o II wojnie światowej – dlaczego nadal warto je czytać

Dziś, w czasie względnego pokoju, choć tuż za granicą toczy się wojna, trudno nam wyobrazić sobie codzienne życie ludzi, którzy byli tacy sami jak my. Jednak w ekstremalnych warunkach dokonywali czynów wielkiej, wręcz heroicznej odwagi. Ich wspomnienia jednocześnie oddają szacunek poległym, jak i inspirują nas samych do czynienia dobra na przekór wszystkim (zob.: Fałszywa hrabina, Przecież ich nie zostawię […]).

Niesłabnąca popularność książek o tematyce wojennej to również skutek tego, że jest to wciąż temat historycznie niezgłębiony, którego tajemnice po dziś dzień zostają odkrywane. Niektórzy dopiero po wielu dekadach mają odwagę opowiedzieć swoje historie, a niektóre historie dopiero dziś doczekały się zainteresowania i zgłębienia. Co się tam naprawdę działo? Co się stało z ludźmi i tożsamością, gdy syreny ucichły, a pył osiadł na zgliszczach dawnego życia? Lata później, z nowoczesnymi metodami badawczymi i detektywistyczną zaciekłością, autorzy reportaży oddają głos historiom wciąż na nowo odkrywanym (zob.: Drzazga […], Ludzie na mydło […]).

Książki o II wojnie światowej to również cisza i uważność. To wycofanie się współczesnego narratora, porzucenie wyobrażeń o własnej nieomylności i zajęcie fotela obserwatora. Wznawiane wciąż wspomnienia osób, które na własnej skórze poczuły żar piekła i wojennych łez, są być może najbardziej przejmującymi lekturami w naszym zestawieniu. To słowa, które się nie starzeją, ponieważ były spisane własną krwią i nigdy nie przestaną nieść prawdy (zob.: Wojna nie ma w sobie nic z kobiety, Inny Świat).

Zapraszamy do lektury naszego zestawienia 9 NAJLEPSZYCH KSIĄŻEK O II WOJNIE ŚWIATOWEJ:

Książki o II wojnie światowej

1. Drzazga. Kłamstwa silniejsze niż śmierć — Mirosław Tryczyk, Wydawnictwo Znak

Drzazga uwiera, jest niewygodna. Drzazga nie daje o sobie zapomnieć. W tej niezwykle emocjonalnej i szczerej książce Mirosław Tryczyk przełamuje tabu drzazg naszych pamięci i zabiera nas w podróż po historii nieidealnej, niejednoznacznej, ludzkiej tak namacalnie jak uparta drzazga pod naskórkiem.

Ten reportaż to kompilacja opowieści, o których mówi się szeptem lub wcale. Autor podróżował po Polsce przez kilka lat i zbierał świadectwa osób, których rodzinne historie w niczym nie przypominają bohaterskich i ofiarnych postaci, jakie znamy z lektur szkolnych i głośnych bestsellerów. W ręce czytelnika trafiają za to budzące grozę opisy krwawych czynów, których w czasach wojennych dopuszczali się nie najeźdźcy, a… Polacy. Tacy jak my, nasi bliscy czy sąsiedzi.

Tryczyk w swoim dziele odważa się zadać niezwykle trudne pytanie o granicę między ekstremalną wolą przetrwania a istnieniem uniwersalnego okrucieństwa ludzkiego. Które mordy, które podpalenia, które zbrodnie były koniecznością? Które nie? Czy odważymy się wyjąć nasze drzazgi pamięci i przyjrzeć się im bez odwracania wzroku?

2. Skradziona tożsamość. Polskie dzieci w rękach nazistów — Agnieszka Lewandowska-Kąkol, Wydawnictwo Replika

Masz kilka lat, niebieskie oczy i jaśniutkie włosy. Nie rozumiesz jeszcze, co się dzieje, ale tymczasem gdzieś bardzo daleko od mamy i taty zapada ważka decyzja: dostaniesz życie, życie jako element III Rzeszy Hitlera. O tym, co to jest „Rzesza” dowiesz się już bardzo niedługo; będzie ona twoją nową mamą. O tym, czy to życie było w samej rzeczy podarunkiem czy może przekleństwem – być może nigdy.

Agnieszka Lewandowska-Kąkol z pełną determinacji precyzją demaskuje przerażające i zbrodnicze projekty eugeniczne wyznawców Führera. Lebensborn (dosł. „źródło życia) była tajną organizacją mającą stworzyć idealne warunki do „hodowli ariańskiej rasy”. Swoją operacyjność rozpoczęła jeszcze przed wybuchem II wojny światowej. Zajmowała się dobieraniem odpowiednich kobiet i mężczyzn Rzeszy do rozmnażania. Porywała również dzieci z polskich rodzin i przysposabiała je na idealne trybiki morderczej machiny Hitlera.

Ta książka to próba dotarcia do osób, które w bardzo młodym wieku zostały wyrwane z objęć rodziny – wyrwane z korzeniami, które zastąpić miała niemieckość i pełne oddanie dla hitlerowskiej Rzeszy.

3. Ludzie na mydło: Mit, w który uwierzyliśmy — Tomasz Bonek, Wydawnictwo Znak

Tuż po II wojnie światowej Zofia Nałkowska bada laboratorium nazistowskiego anatoma, Rudolfa Spannera. To, co tam widzi, jest wstrząsające i na zawsze odmieni nie tylko samą autorkę, ale też opinię publiczną całego kraju. Po powrocie do zniszczonej Warszawy Nałkowska pisze Medaliony, czytane chętnie przez kolejne pokolenia. Te pokolenia wiedzą już, że III Rzesza przerabiała Polaków na mydło.

Czy jednak, choć okrucieństwem doskonale pasująca do charakteru nazistowskich najeźdźców, historia ta jest do końca prawdziwa?

Tomasz Bonek rozpoczyna śledztwo ponad pół wieku po tym przeprowadzonym przez Nałkowską. Współczesne czasy dają mu nie tylko nowe metody badawcze, lecz też więcej odtajnionych dokumentów. Ta książka to nieugięte rozliczenie niemieckich „doktorów śmierci” – ich eksperymentów na ludziach, eugenicznych fascynacji, chorobliwej ekscytacji.

Czy wśród ruin i opuszczonych pól bitewnych powstał pierwszy polski fake news? Jaką mógł mieć funkcję? W swoim śledztwie Tomasz Bonek nie tylko rozdziela mity od faktów. Wgłębia się też w temat nieludzkich kulis nazistowskiej medycyny. Czy naprawdę Hitler przerabiał ludzi na mydło? Czy być może historia jest jeszcze bardziej przerażająca i złożona?

Ebooki o II wojnie światowej

1. Przecież ich nie zostawię. O żydowskich opiekunkach w czasie wojny — Monika Sznajderman, Magdalena Kicińska, Wydawnictwo Czarne

„Słaba płeć” – zwykło się mawiać o kobietach – ale również „walczyć jak lwica”. Niejeden  dowódzca wojskowy zapewne pozazdrościłby odwagi i honoru opiekunkom, którym ten reportaż oddaje należyty hołd. Opiekunkom aż do samego końca.

Sierocińce gdzieś na zapomnianej lubelszczyźnie nie są tematem głośnym ani medialnym. To tam jednak w czasie II wojny światowej rozgrywały się akty niezrównanego heroizmu i poświęcenia. Poświęcenia zwykłych kobiet, które zasłaniały sobą podopiecznych, dobrowolnie patrząc śmierci w twarz.

„Przecież ich nie zostawię” to portret zbiorowy kilkunastu żydowskich opiekunek, które często kosztem własnego życia zostawały przy swoich podopiecznych w czasie Zagłady. Wiele z tych dzieci do dziś żyje dzięki tym niezłomnym kobietom, o których dopiero zaczynamy mówić głośno. O których wciąż niewiele wiemy, choć tyle im zawdzięczamy.

2. Repatrland ’45. Drogi Polaków na Ziemie Odzyskane — Tomasz Bonek, Wydawnictwo Znak

Tuba propagandy roztacza przed nimi wizję wspaniałego, polskiego Edenu. Nadzieję na wspaniałe życie wśród swoich, krainę mlekiem i miodem płynącą, nadzieję na tożsamość. Po wojnie ludzie są bardzo spragnieni nadziei.

„Repatrland” to historia tych, którym obiecano to samo, choć przyjeżdżają z różnych miejsc. Niektórzy wracają ze zsyłki na Syberię, niektórzy po uwolnieniu z obozów koncentracyjnych odkrywają, że ich dom jest już poza granicami kraju, niektórzy po prostu nęceni obietnicą wspaniałej, „odzyskanej” ziemi. Wszyscy noszący piętno wojny i prywatną anatomię blizn. Wszyscy szukający spokoju – lecz zamiast bezpiecznej przystani zastali swoisty „dziki zachód”, niepewność i obcość.

Tomasz Bonek w swoim reportażu rekonstruuje emocjonalne i kartograficzne drogi Polaków przesiedlonych na tereny poniemieckie. Analizuje tożsamościowy tygiel, który tam powstał. Tygiel, który według władz komunistycznych miał powstać homogeniczną społecznością, lecz został pozostawiony sam sobie bez wsparcia w asymilacji i leczeniu traum. To poruszająca historia o adaptacji i budowaniu życia na nowo na przekór chaotycznym realiom złamanych obietnic.

3. Fałszywa Hrabina — Joanna Śliwa, Elizabeth White, tłum. Magdalena Hermanowska, Wydawnictwo REBIS

Okres II wojny światowej to w dużej mierze opowieść o próbie przezwyciężania zła dobrem, o ratowaniu ludzkiego życia, poświęceniu i odwadze. Pośród wielu heroicznych postaci jedna uratowała tysiące Polaków w sposób tak szalony i zuchwały, że dzisiejszy czytelnik nie może się nadziwić, iż w ogóle się to udało.

Józefa Mehlberg, bo to jej losom poświęcona jest ta książka, była wybitną żydowską matematyczką i oficerką Armi Krajowej. Znała wiele języków i była bystrą obserwatorką otoczenia. Umożliwiło jej to wyzwolenie ponad 9000 Polaków (w tym ponad 4000 z Majdanka). Jak tego dokonała? Zmieniając tożsamość. Przyjęła nazwisko Janina Suchodolska i przedstawiała się fałszywym tytułem hrabiny. Robiła to w sposób tak przekonujący, że niemieccy okupanci traktowali ją z szacunkiem i zapraszali na salony. Tam skutecznie negocjowała życie tysięcy więźniów obozów koncentracyjnych.

W latach 60’ Józefa-Janina spisała pamiętnik zawierający wspomnienia owych wyczynów. Był on podstawą pracy autorek, które już w czasach współczesnych prześledziły historyczne zapiski mówiące o hrabinie Suchodolskiej i złożyły dwie tożsamości w jedną.

Audiobooki o II wojnie światowej

1. Wojna nie ma w sobie nic z kobiety — Swietłana Aleksijewicz, tłum. Jerzy Czech, Wydawnictwo Czarne

Kobiety zazwyczaj stanowią około połowy populacji ludzkiej – i tak też było, gdy nadszedł rok 1939. Mimo to jednak w opowieściach, książkach i artykułach często pozostają niewidzialne, jakby naprawdę męski świat wojny rozgrywał się gdzieś poza nimi.

„Wojna nie ma w sobie nic z kobiety” to jedna z pierwszych rzetelnych książek o udziale kobiet w II wojnie światowej. W Rosji w nieokrojonym wydaniu ukazała się dopiero w 2004 roku. Swietłana Aleksijewicz, białoruska dziennikarka i noblistka, spędziła przełom lat 70’ i 80’ prowadząc nieoficjalne wywiady z kobietami, które na różne sposoby brały u dział w działaniach wojennych.

Po sporządzeniu tej książki autorka była tak wstrząśnięta opowieściami, że postanowiła „nigdy już nie pisać o wojnie”. Z czasem wycofała się z tej decyzji i wydała inne pozycje o tej tematyce. To właśnie ten zbiór świadectw pozostaje jednym z najważniejszych opisów udziału kobiet w wojnie. Opisem bezkompromisowym, szczerym i rozwiewającym fałszywe wyobrażenia o podziałach płciowych w czasach terroru.

2. Inny Świat — Gustaw Herling-Grudziński, lektor Mirosław Neinert, Wydawnictwo Literackie

Postać Herlinga-Grudzińskiego jest powszechnie znana w polskiej historii; żołnierz, pisarz, krytyk radzieckiego komunizmu, emigrant polityczny. Ocalały. Świadek.

W „Innym Świecie” autor daje bezpośrednie świadectwo realiów życia w sowieckim łagrze niedaleko dalekiego, mroźnego Archangielska. Dokonuje swoistej wiwisekcji psychiki ludzkiej poddanej ekstremalnym warunkom.Odkrywa przerażającą, codzienną walkę o istnienie i zachowanie własnego „ja” więźniów żyjących w ekstremalnym zimnie, głodzie i bólu. Na dalekiej północy do pracy wstaje się tam z widmem śmierci pod rękę.

„Inny Świat” to książka tak wstrząsająca, jak również inspirująca. Herling-Grudziński znajduje bowiem promyk nadziei i człowieczeństwa pośród cierpienia, zdziczenia i katorżniczej pracy. Daje dowód na to, że nawet w miejscu mającym za zadanie obedrzeć człowieka ze wszystkiego, co ludzkie. Nigdy nie da się do końca zabić miłości i przyjaźni.

3. Złodziejka książek — Markus Zusak, tłum. Hanna Baltyn-Karpińska, lektor Piotr Bąk, Wydawnictwo Nasza Księgarnia

Liesel, dziewczynce spod Monachium, nie starczyło przed wojną czasu na to, żeby dorosnąć. W związku z tym Liesel jest bacznie obserwowana przez Śmierć, ponieważ to właśnie ona pełni rolę narratora w tej bestsellerowej powieści z 2005 roku.

Autor książki przenosi nas do III Rzeszy, która właśnie rozpoczęła pełnoskalową wojnę. W przemyślany sposób pokazuje nam tę rzeczywistość oczami małej dziewczynki – dziecka, które jest symbolem niewinności pośród szalejącego zła. Liesel próbuje odnaleźć się w nowej rzeczywistości, podkradając książki i ucząc się je rozumieć. Nawiązuje przyjaźnie ponad podziałami w sposób, jaki potrafi tylko dziecko nienauczone jeszcze uprzedzeń czy nienawiści.

„Złodziejka książek” to niesamowita historia o kruchości życia i sile słów. O mądrości dziecka i szaleństwie wojny, o nieuchronności śmierci i nieśmiertelności nadziei.

Pełen katalog książek o II wojnie światowej znajdziesz w księgarni internetowej WOBLINK.