Jakie są gatunki książek? 3 najczęściej czytane kategorie

Co najchętniej czytamy i dlaczego? Oto zestawienie 3 najczęściej wybieranych gatunków literackich i propozycji najlepszych lektur z każdego z nich.

Dzielnice księgarni

Próba zaszufladkowania literatury to trochę jak próba złapania wiatru w dłonie – można poczuć jego siłę, ale nie da się go zamknąć w słoiku. Gdy myślimy o tym, jakie są gatunki książek, często wpadamy w pułapkę szkolnych definicji. Widzimy w nich jedynie sztywne ramy i zakurzone etykiety. Tymczasem gatunek literacki to coś znacznie żywszego – to obietnica, pewnego rodzaju kontrakt emocjonalny zawarty między autorem a czytelnikiem. Wybierając konkretną kategorię szukamy konkretnego stanu skupienia, temperatury uczuć i rytmu, w jakim przez najbliższe godziny będzie biło nasze serce.

Literatura jest jak wielkie, tętniące życiem miasto. Są w nim dzielnice pełne słońca i gwaru, gdzie każda ulica wydaje się znajoma (to domena powieści obyczajowej). Mroczne zaułki, w których cienie zdają się wieść własne życie (tam króluje kryminał). Są też potężne archiwa, w których każda karta pachnie autentycznym trudem istnienia (to królestwo biografii). Zrozumienie podziału na gatunki pozwala nam stać się bardziej świadomymi czytelnikami. Nie chodzi o to, by szufladkować dzieła, ale by wiedzieć, jakiego nastawienia będziemy potrzebować, by w pełni docenić lekturę.

Współczesny rynek wydawniczy to fascynujący poligon doświadczalny. Granice, które niegdyś wydawały się nienaruszalne, dziś stają się elastyczne. Czy wiedząc, czym charakteryzują się poszczególne gatunki książek, jesteśmy w stanie przewidzieć nasze czytelnicze zachwyty? Nie zawsze, ale to jest właśnie najpiękniejsze. Często to na styku różnych konwencji rodzi się nowa jakość, która sprawia, że odkładamy książkę z poczuciem, że właśnie dotknęliśmy czegoś istotnego.

Statystyka na miękko

Analizując najczęściej czytane gatunki książek nie sposób uciec od pytania o kondycję współczesnego człowieka. Nasze wybory są jak sejsmograf rejestrujący drżenia lęków i nadziei całego społeczeństwa. Dlaczego pewne nurty dominują na listach bestsellerów?

Popularne gatunki książek to te, które potrafią odpowiedzieć na palące potrzeby tu i teraz. Gdy świat wokół nas staje się zbyt głośny i nieprzewidywalny, uciekamy w bezpieczne ramiona prozy obyczajowej. Ona właśnie daje nam nadzieję na to, że w chaosie ludzkich losów istnieje ukryta harmonia. Kryminał z kolei zaspokaja naszą potrzebę sprawiedliwości. W świecie, w którym winni rzadko bywają karani, literatura oferuje nam kojący (choć krwawy) porządek logiczny: zbrodnia, śledztwo, kara.

Obserwując najpopularniejsze gatunki książek widzimy też ogromny głód autentyczności. Stąd fenomen literatury faktu i biografii. Chcemy poczuć ciężar cudzego doświadczenia, by móc lepiej zrozumieć własne. To nie jest wyłącznie moda, a ewolucyjna zmiana w sposobie konsumowania opowieści. Nie wystarcza nam już prosta rozrywka; chcemy być współuczestnikami cudzego życia, uczyć się na cudzych błędach i czerpać siłę z cudzej niezłomności.

Literacka trójca naszych czasów

W tym artykule postawiłam sobie za cel przybliżenie trzech filarów współczesnego czytelnictwa. Zastanawiając się, jakie są najpopularniejsze gatunki książek, wybrałam te, które najpełniej oddają spektrum ludzkiego doświadczenia. Przejdziemy przez subtelne pejzaże psychologiczne prozy obyczajowej, zanurzymy się w lodowate otchłanie kryminalnego mroku, by na koniec zmierzyć się z potęgą prawdziwych życiorysów.

Powieść obyczajowa

Literatura obyczajowa to gatunek paradoksalny. Z jednej strony najbliższy nam, bo opisujący relacje, dom i codzienność. Z drugiej – najbardziej narażony na uproszczenia. Dobra proza obyczajowa to operacja na otwartym sercu społeczeństwa. To tu badamy mechanizmy wstydu, miłości, straty i małych radości, które budują fundament naszego istnienia. W tym nurcie nie liczy się to, co się wydarzyło, ale jak to wpłynęło na bohatera.

1.    Sny o pociągach – Denis Johnson, tłum. Tomasz S. Gałązka, Wydawnictwo Czarne

Denis Johnson stworzył dzieło, które w swej krótkiej formie mieści cały wszechświat. To opowieść o żyjącym w pierwszej połowie XX wieku Robercie Grainierze. Człowieku, którego życie upływa na ciężkiej pracy przy budowie kolei na zachodzie Stanów Zjednoczonych. To historia o samotności, żałobie i świecie, który odchodzi w zapomnienie, ustępując miejsca nowoczesności.

Czytanie tej powieści wymaga skupienia na jej specyficznej formule. Johnson pisze zdaniami surowymi, niemal kanciastymi, które przypominają ruchy drwalskiej siekiery. Grainier traci wszystko – rodzinę, dom, sens – a jednak podejmuje próbę życia. Autor splata realizm z oniryzmem. Tytułowe sny o pociągach to metafora bezlitosnego czasu przecinającego krajobraz tak, jak strata przecina życie bohatera. To lektura dla tych, którzy cenią w literaturze milczenie między słowami i potrafią dostrzec piękno w surowej, dzikiej egzystencji.

2.    W cieniu starych cyprysów – Mara Carollo, tłum. Agata Pryciak, Wydawnictwo Książnica

Przenosimy się do Włoch, ale zapomnij o turystycznych folderach z gorącymi piaskami plaż. Mara Carollo prowadzi nas na północ, w górskie rejony prowincji Veneto. Tam śledzimy losy głównej bohaterki – Cateriny – na przestrzeni XX wieku. To powieść o emancypacji, która odbywa się w zaciszu wiejskiej kuchni i na kamienistych polach. Caterina to postać symboliczna – uosobienie  milionów kobiet, których aspiracje były przez dekady tłamszone przez patriarchalny porządek i nędzę.

Co czyni tę książkę wyjątkową na tle innych sag rodzinnych? Przede wszystkim brak sentymentalizmu w opisie biedy. Carollo nie romantyzuje przeszłości; pokazuje ją jako czas wielkiego trudu i ograniczeń, w którym marzenie o nauce czytania i pisania było aktem buntu. Autorka kunsztownie splata wielką historię – dwie wojny światowe, narodziny faszyzmu, powojenny rozwój – z intymnym doświadczeniem kobiety, która uparcie szuka swojej drogi. To głęboka analiza tego, jak miejsce urodzenia determinuje naszą przyszłość i ile siły potrzeba, by zerwać z siebie etykietę „tylko córki” czy „tylko żony”.

3.    Kos kos jeżyna – Tamta Melaszwili, tłum. Magdalena Nowakowska, Wydawnictwo Filtry

Z Gruzji dociera do nas głos tak świeży i bezkompromisowy, że trudno przejść obok niego obojętnie. Etero, bohaterka powieści, ma czterdzieści osiem lat, prowadzi mały sklepik w prowincjonalnym miasteczku i jest niezamężna. W jej środowisku to niemal wyrok – etykieta starej panny niesie ze sobą pogardę i społeczne wykluczenie. Ale Etero ma to w głębokim poważaniu. Kocha swoją samotność, swoją wolność i… swoje ciało, o którym nikt nigdy nie nauczył jej myśleć z czułością.

Melaszwili dekonstruuje mit szczęścia w małżeństwie jako jedynego, naturalnego celu kobiety. Kiedy Etero wdaje się w późny romans, autorka opisuje to z naturalistyczną odwagą. To proza gęsta od zapachów chemii gospodarczej, jeżyn i potu. To analiza spóźnionego przebudzenia, które nie potrzebuje aprobaty otoczenia. Melaszwili pokazuje, że wolność smakuje najlepiej wtedy, gdy sami ustalamy jej reguły. Książka ta jest jak haust zimnej wody – orzeźwia, otrzeźwia. Zostawia z pytaniem o to, ile z naszych codziennych wyborów jest naprawdę naszych, a ile narzuconych przez strach o to, „co ludzie powiedzą”.

Kryminał i sensacja

Dlaczego tak chętnie zaglądamy w mrok? Kryminał to współczesna odmiana moralitetu, w której badamy granice wytrzymałości ludzkiej psychiki. Najlepsze kryminały to te, w których zbrodnia jest jedynie pretekstem do pokazania pęknięć w strukturze społecznej. To gatunek, który pozwala nam bezpiecznie dotknąć zła, a jednocześnie daje satysfakcję z intelektualnej gimnastyki.

1.    Hildur – Satu Rämö, tłum. Karolina Wojciechowska, Wydawnictwo Harper Collins Polska

Islandia. Surowy, wietrzny fiord; tu zima trwa wieczność, a ludzie są twardzi jak bazaltowe skały. Hildur Rúnarsdóttir, detektywka walcząca z własnymi traumami, to jedna z najbardziej intrygujących bohaterek literackich ostatnich lat. Rämö łączy przeszłość z teraźniejszością. Wykorzystuje islandzki folklor i zderza go z brutalną nowoczesnością.

W tej książce sam krajobraz jest aktywnym uczestnikiem zbrodni. Śnieg zaciera ślady, wiatr zagłusza krzyki. Izolacja sprawia, że lęk staje się fizycznie odczuwalny. Intryga kryminalna jest misternie zaplanowana, ale to relacja Hildur z fińskim stażystą Jakobem nadaje całości ludzki, ciepły wymiar. To kryminał dla czytelników, którzy wolą gęstą atmosferę niepokoju i pogłębiony rys psychologiczny od krwawych opisów.

2.    Ciemiężyca – Maria Gąsienica-Zawadzka, Wydawnictwo Otwarte

Gąsienica-Zawadzka zabiera nas do Zakopanego, które jest duszne, hermetyczne i pełne niewypowiedzianych krzywd. Ciemiężyca to thriller psychologiczny, w którym zło nie przychodzi z zewnątrz – ono lęgnie się wewnątrz rodziny. Główna bohaterka, Anka, wraca do rodzinnego domu, by zająć się schorowaną matką. Tam wpada w pajęczynę toksycznej miłości, która dusi skuteczniej niż pętla i truje mocniej niż soki ciemiężycy kwitnącej na hali.

Autorka wykorzystuje lokalny koloryt, ale robi to bez uprawiania cepeliady. Zakopiańska społeczność jest tu pokazana jako mechanizm kontroli, gdzie każdy wie wszystko o wszystkich, a jednocześnie nikt nie widzi tragedii dziejącej się tuż za ścianą. Ciemiężyca to analiza domu, który zamiast azylu staje się klatką. Napięcie budowane jest tu przez niedopowiedzenia; przez drobne gesty matki, która manipuluje córką. To lektura rzucająca światło na ciemną stronę macierzyństwa i więzów krwi.

3.    Rok zemsty – Keigo Higashino, tłum. Klaudia Ciurka, Grupa Wydawnicza Relacja

Kryminał elegancki jak japońska kaligrafia. Mamy tu klasyczny motyw „morderstwa w zamkniętym pokoju”, ale podany w sposób tak wyrafinowany, że zachodni autorzy mogą tylko pozazdrościć. Biznesmen ginie od trucizny w swojej kawie, a jedyna osoba mająca motyw i możliwości – jego żona – ma żelazne alibi.

To, co zachwyca w prozie Higashino, to precyzja. Tu nie ma zbędnych słów. Całe śledztwo jest intelektualnym pojedynkiem między detektywem a podejrzaną. To analiza zbrodni doskonałej, wynikająca ze zrozumienia ludzkiej psychiki i praw fizyki. Czytelnik zostaje wciągnięty w grę, w której musi ważyć każdy szczegół. To kryminał dla analitycznych umysłów; dla tych, którzy kochają zagadki logiczne i chcą poczuć specyficzny, chłodny dystans japońskiej kultury. Higashino pokazuje, że najstraszniejsza broń świata to… nasz ludzki umysł.

Biografie i wspomnienia

Fikcja jest wspaniała, ale życie bywa… znacznie bardziej pomysłowe. Gatunek biografii i wspomnień przeżywa obecnie swój złoty wiek, bo jako czytelnicy dojrzeliśmy do tego, by przestać szukać ideałów. Szukamy ludzi prawdziwych; z ich słabościami, błędami i chwilami zwątpienia. Dobra biografia to próba uchwycenia esencji drugiego człowieka, to wejście do jego głowy i serca w momentach, gdy nikt nie patrzył.

1.    Nie dopytuj się. Historie z Bieszczadów. O kobietach, lesie i wężu w Dolinie Sanu – Anna Kamińska, Wydawnictwo Literackie

Anna Kamińska to nasza polska czarodziejka reportażu. W poniższej książce odczarowuje Bieszczady, które w polskiej popkulturze stały się niemal wyłącznie męskim terytorium ucieczki. Kamińska oddaje głos kobietom – i robi to w sposób tak plastyczny, że podczas lektury sami czujemy zapach błota i dymu z ogniska. To historie o kobietach, które w Bieszczady przyjechały nie po to, by „rzucić wszystko”, ale po to, by wreszcie zacząć żyć na własnych warunkach.

Las u Kamińskiej jest bytem niemal mitycznym – daje schronienie, ale również surowo ocenia. Autorka portretuje swoje bohaterki z ogromną czułością, nie ukrywając ich trudnych charakterów czy bolesnych przeszłości. To opowieść o tym, jak natura potrafi uleczyć to, co zepsuła cywilizacja, ale też o cenie, jaką płaci się za absolutną niezależność. Język Kamińskiej jest bogaty i nasycony metaforami. To pozycja obowiązkowa dla każdej kobiety, która kiedykolwiek poczuła się zbyt ciasno w ramach miejskiego życia.

2.    Światu nie mamy czego zazdrościć. Zwyczajne losy mieszkańców Korei Północnej – Barbara Demick, tłum. Agnieszka Nowakowska, Wydawnictwo Czarne

To książka, która zmienia postrzeganie świata. Barbara Demick pisze o polityce Kimów przez pryzmat brakujących żarówek i strachu. Głodu, który zmusza do jedzenia trawy i miłości, która musi przetrwać w całkowitych ciemnościach. Śledząc losy uciekinierów z miasta Chongjin (청진시), autorka tworzy portret codzienności w państwie totalitarnym.

Siła tej biografii zbiorowej tkwi w detalu. Demick opisuje, jak systematycznie reżim odbiera ludziom zdolność do krytycznego myślenia, zastępując ją lękiem i uwielbieniem dla Wielkiego Przywódcy. Jednak najciekawsza jest tu analiza ludzkiej adaptacyjności. Nawet w piekle, jakim była Korea Północna lat 90. podczas Wielkiego Głodu, ludzie próbowali zachować resztki godności. Handlowali na czarnym rynku, kochali się i marzyli. To lektura, która uczy pokory wobec naszych codziennych, zachodnich problemów i pokazuje, że wolność nie jest czymś danym raz na zawsze. To jedna z tych książek, po których przez kilka dni nie chce się nic mówić, tylko patrzeć w okno i doceniać światło latarni za oknem.

3.    Beksińscy. Portret podwójny – Magdalena Grzebałkowska, Wydawnictwo Znak

To biografia, która stała się legendarna – i nic dziwnego! Magdalena Grzebałkowska dokonała niemożliwego. Weszła w sam środek jednej z najbardziej fascynujących i tragicznych rodzin polskiej kultury i wyszła z tego z reportażem, który czyta się jak najlepszy thriller. Zdzisław Beksiński, malarz mroku, i jego syn Tomasz, genialny tłumacz i radiowiec. Dwaj mężczyźni, zamknięci w betonowych blokach, którzy kochali się i nienawidzili równie mocno.

Grzebałkowska wykorzystuje fakt, że Zdzisław obsesyjnie dokumentował życie rodziny. Dzięki temu dostajemy biografię „żywą” – słyszymy ich głosy z nagrań, widzimy ich w sytuacjach domowych, czujemy gęstą atmosferę ich mieszkania wypełnionego muzyką i zapachami farb. To analiza trudnej i silnej więzi między ojcem a synem. Autorka nie ocenia Tomasza za jego trudny charakter, nie stawia pomnika Zdzisławowi. Pokazuje ich jako ludzi takich, jak my. Pełnych lęków, z którymi walczyli na różne sposoby – jeden przez sztukę, drugi przez muzykę i ucieczkę w świat fantazji. To biografia, która boli i fascynuje jednocześnie.