TOP 10 najciekawszych książek opartych na faktach

Są rzeczy na niebie i na ziemi, o których się literatom nie śniło… parafrazując klasyka. Czasem najciekawsze historie pisze samo życie – takie jak te. Oto ranking 10 najlepszych książek opartych na faktach, które wciągają mocniej, niż niejeden thriller.

Realizmu naszego powszedniego

Zdarza nam się uciekać do światów wykreowanych w umysłach mistrzów beletrystyki, szukając tam zapomnienia, magii, czy spektakularnych zwrotów akcji. Tęsknimy za smokami, magami i detektywami w prochowcach rozwiązującymi zagadki mrocznych zaułków. A jednak to właśnie książki oparte na faktach posiadają pewną rzadką, niemal magnetyczną właściwość. Potrafią złapać nas za gardło z siłą, jakiej fikcja po prostu nie posiada. Wynika to z jednego, mrożącego krew w żyłach lub też rozgrzewającego serce, faktu: to wszystko wydarzyło się naprawdę. Krew, pot, łzy, salwy śmiechu; rewolucje i ciche dramaty rozgrywające się w zaciszu czterech ścian lub w bezkresie horyzontu. Wszystko to jest namacalne, udokumentowane, prawdziwe.

Zapraszam Was do świata literatury, która nie potrzebuje ubarwiać rzeczywistości, by zachwycać. Przygotowałam dla Was zestawienie, w którym królują najciekawsze książki na faktach. Od intymnych studiów ludzkiej psychiki, przez historyczne trzęsienia ziemi, aż po botaniczne fascynacje, które każą nam spojrzeć na świat pod naszymi stopami z zupełnie nowej perspektywy.

Stabilność prawdy, czyli dlaczego kochamy reportaże

Żyjemy w czasach szalejącej dezinformacji, deepfake’ów i starannie wyreżyserowanego wizerunku w mediach społecznościowych. Scrollujemy ekrany naszych smartfonów; przesuwamy palcem po przefiltrowanym świecie, idealnych śniadaniach i niesięgających oczu uśmiechach, które znikają zaraz po wyłączeniu kamery. Nic dziwnego, że w tym kalejdoskopie iluzji coraz częściej poszukujemy autentyczności. Czytając ciekawe książki na faktach, dokonujemy swego rodzaju detoksu. Obcujemy z nagą prawdą – czasami bolesną i szorstką jak papier ścierny, a innym razem poetycką i dającą nieskończone pokłady nadziei.

Lustro świata

Czytanie dobrej literatury faktu jest trochę jak łyknięcie czerwonej pigułki z „Matrixa”. Kiedy już raz zrozumiesz mechanizmy napędzające globalną gospodarkę, ukryte narracje w historii sztuki czy kulturowe uwarunkowania depresji, to nie da się już wrócić do błogiej nieświadomości. Ta podróż w głąb króliczej nory wymaga od czytelnika odwagi. Zastanawiając się, jakie są książki na faktach warte przeczytania, doszłam do wniosku, że ich siła leży w kwestionowaniu naszych utrwalonych paradygmatów. W końcu „tylko krowa nie zmienia zdania”, prawda? Czasem odkrycie, że się mylimy, bywa wręcz uwalniające i rozwija naszą wrażliwość.

Czytanie o rzeczywistości bywa obciążające, dlatego w poniższym rankingu postarałam się o różnorodność. Znajdziecie tu zarówno ciężar gatunkowy uderzający w podstawy naszej cywilizacji, jak i kameralne formy, które otulają empatią i spokojem. Przygotujcie ulubiony kubek z parującą herbatą, wygodny koc i otwórzcie umysły. Oto książki na faktach, które warto przeczytać, by zrozumieć więcej, czuć głębiej i po prostu – być bardziej świadomym obywatelem tej fascynującej planety.

1.    Chrobot. Życie najzwyklejszych ludzi świata – Tomasz Michniewicz, Wydawnictwo Otwarte

A gdyby tak z równą dozą empatii i dociekliwości, które oddajemy historiom z pierwszych stron gazet, podejść do trywialnej, zwykłej codzienności? Chrobot to barwny gobelin utkany z życiorysów siedmiu zwykłych osób urodzonych w różnych punktach globu. Czy gdybyś urodził się w Japonii, Twój spacer po zakupy wyglądałby tak samo? Jak bardzo różni się postrzeganie rutyny w USA i Zimbabwe? Czy na drugim końcu świata ktoś z taką samą irytacją przypomina sobie nad pustym zlewem, że „przecież jeszcze patelnia”?

Michniewicz pokazuje, jak loteria geograficzna determinuje cały nasz los. Zestawia ze sobą dzieciństwo, edukację, wchodzenie w dorosłość, poszukiwanie miłości i zderzenie z rynkiem pracy w diametralnie różnych kulturach. Kiedy my, Europejczycy, martwimy się słabym zasięgiem lub wyborem ścieżki kariery, gdzie indziej w tym samym czasie rutynowym zmartwieniem jest dostępność czystej wody. Autor nie ocenia, nie uprawia taniego moralizatorstwa ani nie fetyszyzuje ubóstwa i odmienności. Zamiast tego zmusza nas do refleksji nad naszymi własnymi przywilejami, które zapewniają nam pewien poziom komfortu, a których często nawet nie dostrzegamy.

To idealna propozycja dla każdego, kto czuje, że zamknął się w bańce własnego środowiska i szuka szerszej perspektywy. Jeśli odczuwasz znużenie i potrzebujesz czegoś, co radykalnie przedefiniuje twoje pojęcie problemu – sięgnij po Chrobot.  Lektura tej książki to jak głęboki oddech na szczycie góry; nagle wszystko wokół nabiera właściwych proporcji.

2.    Histeria sztuki – Sonia Kisza, Wydawnictwo Znak

Przenosimy do muzealnych sal, które – jak się okazuje – pełne są kurzu, uprzedzeń i patriarchalnych mitów. Sonia Kisza, historyczka sztuki i popularyzatorka wiedzy. Z wdziękiem i humorem bierze na warsztat kanon, który wtłaczano nam do głów od najmłodszych lat. Histeria sztuki to fascynująca dekonstrukcja tego, jak przez wieki przedstawiano w sztuce kobiety, oraz jak systemowo wymazywano z niej wybitne artystki.

Kisza zdejmuje z piedestału wielkich mistrzów, pokazując ich dzieła przez pryzmat współczesnej wrażliwości. Dlaczego tak często kobiece ciało na obrazie służyło wyłącznie przyjemności męskiego widza? Kto decydował o tym, co jest arcydziełem, a co jedynie „rzemiosłem”, spychając twórczość kobiet na margines sztuki dekoracyjnej? Autorka używa języka soczystego i pełnego popkulturowych nawiązań. Śmiało odziera historię sztuki z patosu i elitarnego zadęcia. To błyskotliwy esej, w którym erudycja spotyka się z pasją i humorem.

Histerię sztuki polecam wszystkim buntowniczkom i buntownikom. Bywalcom galerii sztuki, którzy podskórnie czuli, że z tymi wszystkimi mdlejącymi muzami i nagimi nimfami na płótnach jest coś nie tak. To świetny wybór dla osób ceniących kwestionowanie utartych wzorców kulturowych. Z tą pozycją pod pachą Twoja kolejna wizyta w Luwrze czy Muzeum Narodowym będzie wyglądała zupełnie inaczej i o wiele ciekawiej.

3.    Krwinki. Opowieści o stracie i nadziei – Dorota Groyecka, Wydawnictwo WAB

Krwinki to książka intymna, bolesna, a jednocześnie katarktyczna. Autorka podejmuje w niej temat, który w polskim społeczeństwie wciąż bywa otoczony szczelnym murem milczenia. Temat poronienia, śmierci dziecka, utraty ciąży i żałoby, do której często odmawia się prawa.

Groyecka splata własne, osobiste doświadczenie straty z głosami innych kobiet i mężczyzn oraz psychologów i lekarzy. Pokazuje chłód medycznego systemu, samotność kobiet na szpitalnych korytarzach. Bezradność otoczenia, które, nieoswojone z tak delikatnym tematem, rzuca raniące komunały typu „jesteście młodzi, jeszcze będziecie mieli dzieci”. Książka ta jest krzykiem o prawo do przeżywania bólu na własnych zasadach. Jest również czułym świadectwem siły – próbą posklejania roztrzaskanego świata i odnalezienia w nim nadziei na nowo.

To lektura, która wymaga emocjonalnej gotowości. Poleciłabym ją przede wszystkim osobom, które same doświadczyły straty i szukają potwierdzenia, że w swoich uczuciach nie są samotne i że mają prawo czuć ból. To także lektura absolutnie obowiązkowa dla bliskich – uczy, jak mądrze towarzyszyć w żałobie bez umniejszania cudzego cierpienia.

4.    Chamstwo – Kacper Pobłocki, Wydawnictwo Czarne

„Szlachta nie pracuje, hehe…” – tego typu powiedzonka pokazują doskonale, jak wygląda nasze kolektywne postrzeganie własnych korzeni. Zapomnij jednak na chwilę o szlacheckich dworkach i husarii, romantycznych uniesieniach i polonezie tańczonym do świtu. Kacper Pobłocki zagląda pod podszewkę naszej narodowej mitologii, wyciągając na światło dzienne brutalną historię pańszczyzny – systemu, który autor bez ogródek nazywa formą niewolnictwa.

Pobłocki to antropolog i historyk, który z imponującą sprawnością rekonstruuje świat przemocy, jakiej doświadczyła ogromna większość naszych przodków. Nie oszukujmy się, statystycznie większość z nas pochodzi od chłopów, nie od rozhulanej szlachty. Opisuje codzienność folwarków, wymyślne systemy kar cielesnych i upokarzające, systemowe uprzedmiotowienie przedstawicieli niższych warstw społecznych. Jednocześnie rzuca światło na chłopski opór – cichy sabotaż, ucieczki, bunty – tworząc fascynujący obraz „ludowej historii Polski”. Wskazuje, że ślady dawnych podziałów klasowych, pańskiego gestu i chłopskiego lęku do dziś rezonują w naszym języku, polityce i relacjach społecznych.

To pozycja dla osób, które nie boją się trudnych pytań o narodową tożsamość. Pasjonaci obalania historycznych mitów i analizy norm kulturowych będą w siódmym niebie. Jeśli fascynują Cię mechanizmy władzy, nierówności społecznych i chciałbyś zrozumieć, dlaczego polskie społeczeństwo funkcjonuje dziś tak, a nie inaczej – Chłopi dostarczą Ci narzędzi do głębokiej, socjologicznej analizy naszego kraju.

5.    TOPR. Żeby inni mogli przeżyć – Beata Sabała-Zielińska, Wydawnictwo Prószyński i S-ka

Granitowe percie Tatr są równie piękne, co surowe. Przez cały rok przyciągają swoim pięknem miliony turystów i wspinaczy; niestety nie każdy z nich wraca bezpiecznie do domu. Są jednak bohaterowie, którzy dbają o to, by jak największy odsetek piechurów do domów jednak wrócił. TOPR to hołd złożony ratownikom Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego – ludziom, którzy ryzykują własne życie, by wyciągać z opresji tych, których zgubiła brawura, zwyczajny pech lub siły natury.

To książka wypełniona po adrenaliną po okładki, lecz również pełna głębi. Sabała-Zielińska wchodzi za kulisy pracy TOPR-owców. Opowiada o morderczych treningach, trudnych wyborach moralnych (kogo ratować najpierw, gdy śmigłowiec ma ograniczone miejsce?), zmaganiach z traumą po tragicznych akcjach i wpływie tej skrajnie niebezpiecznej pracy na życie rodzinne. Znajdziemy tu relacje z najbardziej spektakularnych akcji ratunkowych ostatnich dekad. Natura w tej książce jawi się jako byt nieprzewidywalny, potężny, niewzruszony ludzkim losem. W samym środku tego żywiołu stoją oni – profesjonaliści z zacięciem walczący o każdy oddech osób poszkodowanych.

Górołazi, piechurzy, miłośnicy turystyki i natury znajdą tu świętego Graala literatury faktu. Lecz nawet jeśli najwyższym szczytem, jaki zdobyłeś, są schody w bloku podczas awarii windy, ta lektura niezawodnie wbije Cię w fotel. Jest pełna napięcia i budzi ogromny szacunek dla ludzkiej solidarności. A po przeczytaniu tej pozycji przed każdym kolejnym spacerem wrzucisz do plecaka podwójny zapas wody, latarkę i apteczkę. I słusznie!

6.    Prywatne rewolucje. Dorastanie w nowych Chinach – Yuan Yang, tłum. Dorota Konowrocka-Sawa, Wydawnictwo WAB

W XXI wieku coraz częściej spoglądamy na Wschód. Obserwując niebywale prężnie rozwijającą się gospodarkę Państwa Środka, jak i z coraz większą otwartością poznając dalekie kultury. Książka Yuan Yang, korespondentki „Financial Times”, to jednak nie jest kolejna geopolityczna rozprawa o wojnach handlowych czy rywalizacji USA i Chin. Prywatne rewolucje to to panoramy formatu makro; obraz gigantycznego, wielokulturowego państwa, widzianego przez pryzmat losów konkretnych obywatelek.

Autorka portretuje życie swoich rówieśniczek – młodych Chinek z pokolenia millenialsów, które dorastają w erze bezprecedensowego, kapitalistycznego rozwoju swojego kraju. Z jednej strony widzimy zachłyśnięcie się technologicznym cudem i bogactwem. Z drugiej – miażdżącą presję patriarchalnej tradycji. Do tego dochodzi bezwzględny wyścig szczurów w systemie edukacji oraz cenzura. Obserwujemy, jak bohaterki walczą o swoje prawo do edukacji. Walczą też o karierę i niezależność. Dzieje się to w świecie, który najchętniej widziałby je w roli posłusznych żon i matek. Matek rodzących kolejne pokolenia obywateli ku rozwojowi państwa.

Zderzenie komunistycznej retoryki z drapieżnym kapitalizmem tworzy krajobraz pełen absurdów i dramatów.
O tych zjawiskach Yang pisze szczerze, klarownie i bez ogródek.

To idealna pozycja dla osób o zacięciu socjologicznym oraz tych, którzy pasjonują się Azją współczesną, odartą z egzotycznych klisz. To też wartościowa lektura dla wszystkich kobiet – historie bohaterek inspirują swoim cichym, codziennym heroizmem. Jeśli chcesz zrozumieć, jakie nastroje panują dziś w społeczeństwie, które do niedawna było od nas szczelnie odcięte, to Prywatne rewolucje będą strzałem w dziesiątkę!

7.    Aż zaciśnie się pętla. Opowieści o męskiej depresji – Argymir Iwicki, Wydawnictwo Kompania Mediowa

Współczesna literatura powoli uczy nas mówić o zdrowiu psychicznym i mozolnie zdziera szkodliwe tabu, ale pewne obszary wciąż przypominają zaminowany teren. Jednym z nich jest depresja u mężczyzn. Argymir Iwicki wdziera się w ten temat z odwagą i brutalną szczerością. Aż zaciśnie się pętla to bardzo potrzebna książka uderzająca w sedno problemu tzw. toksycznej męskości – wychowania, które nakazuje chłopcom tłumienie emocji, bycie twardym, zaciskanie zębów i radzenie sobie z kryzysami w samotności. Takie radzenie sobie często przybiera kształt kieliszka lub pracoholizmu, ponieważ dostępne wzorce nie uczą współczesnego mężczyzny zdrowych mechanizmów regulacji psychiki.

Iwicki przeplata własne zmagania z czarnym cieniem depresji z historiami innych mężczyzn. Ukazuje, że choroba ta u płci męskiej często potrafi ukrywać się za agresją, ryzykownymi zachowaniami i drażliwością, co często prowadzi do tragicznych w skutkach opóźnień w diagnozie. Statystyki „udanych” prób samobójczych w Polsce wciąż są przerażające, z ogromną nadreprezentacją mężczyzn. Aż zaciśnie się pętla to ważny głos w temacie zdrowia psychicznego. Rozkuwa kulturowe kajdany, które nie pozwalają mężczyznom płakać, prosić o pomoc, okazywać słabości – czyli po prostu być człowiekiem. Jest to literatura trudna, gęsta od emocji, uderzająca w sam środek naszej wrażliwości – i dzięki temu tak potrzebna.

To książka dla wszystkich matek synów, dla partnerek, sióstr, przyjaciółek. Ale nade wszystko – dla samych mężczyzn. To pozycja, która może dosłownie uratować życie. Pozwala zrozumieć, że proszenie o pomoc nie nosi w sobie choćby cienia słabości. Jest dowodem odwagi w walce o własne istnienie. Iwicki daje czytelnikowi narzędzia do tego, by w porę rozpoznać u siebie lub u bliskiego człowieka ledwo zauważalne symptomy zbliżającej się katastrofy.

8.    Strzępki życia. O tym, jak grzyby tworzą nasz świat, zmieniają nasz umysł i kształtują naszą przyszłość – Merlin Sheldrake, tłum. Urszula Gardner, Wydawnictwo Insignis

Zapraszam Was na spacer po lesie – choć będzie to spacer nietypowy. Z Merlinem Sheldrake’em spojrzycie w dół, pod swoje buty, a potem za pomocą wyobraźni wnikniecie pod powierzchnię gleby. Strzępki życia to jedna z tych fenomenalnych książek popularnonaukowych, po których nasz światopogląd zostaje bezpowrotnie zaktualizowany. Sheldrake zaprasza nas do tajemniczego, podziemnego królestwa grzybów.

Zanim jednak zdążycie wyciągnąć wiklinowe kosze, chciałabym doprecyzować temat. Nie mówimy bowiem jedynie o maślakach czy borowikach z jesiennego grzybobrania. Autor odkrywa przed nami mykologiczną pajęczynę („Wood Wide Web”), która oplata całą naszą planetę. Portretuje grzyby jako mistrzów komunikacji oraz budowniczych złożonych sieci wymiany informacji i substancji odżywczych między drzewami. Opowiada o ich wpływie na rozwój życia na Ziemi, właściwościach zmieniających ludzki umysł (od grzybów zawierających psylocybinę po drożdże fermentujące alkohol) oraz potencjale w ratowaniu środowiska (grzyby trawiące plastik czy oczyszczające toksyczne odpady). Język Sheldrake’a, choć opowiadający o nauce, jest poetycki; przesycony prawdziwą, wręcz nabożną fascynacją naturą.

To absolutny must-read dla każdego miłośnika natury; osób zainteresowanych ekologią, biologią, ale też dla fanów nieszablonowego myślenia. Gwarantuję, że książka zachwyci każdego, kto lubi dowiadywać się rzeczy dziwnych, zaskakujących i podważających naszą antropocentryczną wizję świata. Śmiało można ją wręczyć jako prezent komuś, kto „ma już wszystko” – w końcu poszerzania własnej perspektywy na wszechświat nigdy dość.

9.    Wytępić całe to bydło. Wyprawa do źródeł kolonialnego terroru i ludobójstwa – Sven Lindqvist, tłum. Irena Kowadło-Przedmojska, Wydawnictwo WAB

Książka, która w Europejczyku pozostawia trudną świadomość dziedzictwa przodków. Szwedzki reporter Sven Lindqvist zabiera nas w mroczną, duszną podróż śladami Josepha Conrada. Do samego „jądra ciemności” naszych serc. Tytułowe „Wytępić całe to bydło” to niesławne zdanie z noweli Conrada, które Lindqvist obiera za punkt wyjścia do makabrycznej analizy europejskiego imperializmu.

Autor podróżuje przez splamione krwią szlaki, a jednocześnie odbywa podróż w głąb bibliotek. Wyciąga na światło dzienne rasistowskie podwaliny XVIII- i XIX-wiecznej nauki europejskiej, które stały się podstawą legitymizacji ludobójstwa. Ukazuje zatrważający proces, w którym kraje o wysoce rozwiniętej kulturze i technologii uznały, że mają pełne, niemalże boskie prawo do mordowania i eksploatowania rdzennych mieszkańców Afryki oraz Australii. Książka Lindqvista jest długo należnym aktem oskarżenia i uświadamia nam bolesną prawdę: XX-wieczna ideologia nazistowska z jej aparatem masowej zagłady nie wzięła się znikąd. Posiadała swoje mroczne korzenie w dekadach europejskiego kolonializmu. To proza wstrząsająca, chłodna w swojej argumentacji i jednocześnie pełna ukrytej, słusznej furii wobec bezmiaru ludzkiego okrucieństwa.

Jest to trudna, obciążająca lektura, przeznaczona dla dojrzałego czytelnika poszukującego historycznej prawdy bez znieczulenia. Zdecydowanie docenią ją miłośnicy reportażu historycznego i osoby zainteresowane genezą współczesnych konfliktów i nierówności na linii Północ-Południe. Wymaga mocnych nerwów, ale odwdzięcza się poszerzeniem horyzontów o kwestie, o których w zachodnich systemach edukacji wciąż mówi się zdecydowanie zbyt cicho.

10. Wolności moja. Książka o poszukiwaniu – Katarzyna Tubylewicz, Wydawnictwo Wielka Litera

Książka jak haust świeżego, skandynawskiego powietrza. Katarzyna Tubylewicz, pisarka od lat mieszkająca w Szwecji, przygląda się w swojej publikacji zjawisku pozornie banalnemu, a w rzeczywistości – najbardziej pożądanemu przez nas wszystkich: wolności. Czym ona dzisiaj jest? Kto może sobie na nią pozwolić? I czy wolność jednego człowieka nie staje się przypadkiem zniewoleniem drugiego?

Wolności moja to błyskotliwy zbiór rozmów i esejów. Tubylewicz zaprasza artystów, filozofów, naukowców oraz ludzi, którzy musieli o swoją wolność walczyć dosłownie. Analizuje swobodę słowa, wolność wyboru stylu życia, wolność od narzuconych ról społecznych, a także to intymne poczucie niezależności, które pielęgnujemy głęboko w sercach. Autorka unika moralizowania i ostatecznych sądów. Podsuwa raczej czytelnikowi lustro, w którym każdy z nas może przejrzeć własne kompromisy i odpowiedzieć sobie na pytanie. W ilu klatkach zamknęliśmy się z własnej woli, mimo że klucz od dawna spoczywa w naszej kieszeni?

Jeśli stoisz na rozdrożu, czujesz ciasnotę codziennej rutyny albo poszukujesz inspiracji do tego, by wyznaczyć własne granice w życiu zawodowym lub prywatnym. Zrób sobie prezent i przeczytaj wywiady Tubylewicz. To cudowna propozycja dla współczesnych filozofów codzienności, osób potrzebujących impulsu do zmiany i przestrzeni na własne przemyślenia. Zostawia czytelnika z miłym, drgającym uczuciem twórczego niepokoju.