„Kolory zła” wracają na Netflix! Fenomen serii Małgorzaty Oliwii Sobczak

Krew na trójmiejskim piasku, zmowa milczenia prowincji i umysły jak bałtyckie głębiny. Jak polski kryminał zawojował świat streamingu?

Szarości w pęknięciach

Żyjemy w epoce nowego kryminału. Przestaliśmy zadowalać się prostymi historiami o dobrych policjantach i złych złodziejach, w których granica między moralnością a jej brakiem jest nakreślona grubą, jednoznaczną linią. Dziś szukamy w literaturze pęknięć i szarości; blizn na ludzkiej psychice i skomplikowanych motywacji, które zmuszają nas do zadawania sobie niewygodnych pytań. W ten nurt właśnie wkroczyła Małgorzata Oliwia Sobczak, serwując nam serię, która z miejsca stała się literackim hitem i zyskała status kultowej. Zresztą, wystarczy wpisać w wyszukiwarkę serwisu Netflix „Kolory zła”, by zrozumieć skalę tego zjawiska. Zainteresowanie produkcjami znad Wisły, które nie boją się pokazywać naszej rodzimej rzeczywistości w krzywym, brudnym zwierciadle, wciąż rośnie. Sukces ekranizacji otworzył nowe drzwi dla polskiego thrillera i kryminału, wprowadzając go na salony światowych platform streamingowych.

Seria Kolory zła to wnikliwa analiza społeczeństwa, w którym żyjemy. Nasze polskie podwórko – z jego specyficznymi przywarami, lokalnymi układami i zakorzenionymi w historii traumami – stanowi idealne tło dla zbrodni. Podobnie jak skandynawscy mistrzowie gatunku obnażyli patologie swoich na pozór idealnych państw, tak Sobczak zdrapuje lśniący lakier z rodzimych pocztówek. Pokazuje nam świat, który znamy z codziennych wiadomości, ale wpuszcza nas za jego kulisy; tam, gdzie zapada zmrok, a instynkty przejmują kontrolę nad rozumem. Ekranizacje mają tę zaletę, że wizualizują nasz lęk, jednak to literatura oferuje nam nieograniczony dostęp do umysłów bohaterów. Dlatego, zanim obejrzycie kolejny  film  „Kolory zła”, warto zapoznać się z pierwowzorem.

Paleta koszmarów

Nie bez powodu autorka oparła konstrukcję swojego cyklu na kolorach. Barwy to potężne kotwice emocjonalne. Wpływają na nasze podświadome reakcje, budzą skojarzenia, uruchamiają lęki i pragnienia. Percepcja koloru jest głęboko zakorzeniona w naszej ewolucji i kulturze. Sobczak traktuje poszczególne barwy jako klucze do ludzkiej duszy, a zarazem jako metaforyczne ramy dla opisywanych zbrodni. To zabieg celowy i sprytny; od samego początku narzuca czytelnikowi konkretny nastrój, zanim ten w ogóle zdąży zapoznać się z pierwszymi stronami książżki.

W tej serii każda barwa ma swoją specyficzną gęstość i temperaturę. Zamiast operować abstrakcyjnymi pojęciami, pisarka zakotwicza zło w tym, co namacalne. Zbrodnie zyskują nowe wymiary, a śledztwa przypominają błądzenie po labiryncie, w którym każdy zakręt ma inny odcień. To opowieść o tym, że zło potrafi przybrać każdą możliwą postać i ukryć się pod najmniej spodziewaną iluzją. Każdy tom to nowe wyzwanie dla naszych nerwów i nowa lekcja z anatomii upadku.

Książki z serii Kolory zła, po kolei:

• Kolory zła. Czerwień. Tom 1 – Małgorzata Oliwia Sobczak, Wydawnictwo WAB

Wyobraźcie sobie Sopot. Środek lata, żar leje się z nieba, zapach smażonej ryby miesza się z wonią drogich perfum spacerowiczów na Monciaku. Tłumy roześmianych turystów, wata cukrowa, błyski aparatów na molo. To obraz, który większość z nas ma wdrukowany w głowę od wczesnego dzieciństwa. To obraz, który autorka celowo bezcześci pociągnięciem potężnego pędzla czerwieni. Nie ma słońca ani kolorowego tłumu wesołych turystów; są wyludnione  uliczki jesiennego, deszczowego miasteczka. Na sopockim piasku leży zmasakrowane ciało młodej kobiety. Czerwień krwi na tle bałtyckiej plaży staje się krzykiem, którego nie da się zignorować.

Wkraczamy w ten świat razem z prokuratorem Leopoldem Bilskim. Sprawa, którą przejmuje, budzi demony przeszłości – zbrodnia do złudzenia przypomina niewyjaśnione morderstwo sprzed lat. Autorka sprawnie buduje napięcie, korzystając z dwóch planów czasowych. Pozwala nam to nie tylko śledzić żmudną, frustrującą pracę organów ścigania, ale również poznać historię samej ofiary; jej pragnienia, tajemnice i ostatnie kroki. Czerwień to duszny świat klubów nocnych, lokalnych powiązań i szemranych interesów kwitnących w cieniu luksusowych hoteli.

Sobczak eksploruje namiętności, które niszczą i pragnienia wykraczające daleko poza granice powszechnie akceptowanej moralności. W relacjach międzyludzkich kreśli toksyczne układy; pokazuje, jak szybko miłość może przerodzić się w obsesję, a pożądanie w potrzebę kontroli.

• Kolory zła. Czerń. Tom 2 – Małgorzata Oliwia Sobczak, Wydawnictwo WAB

  

Kierunek: Kaszuby. Kartuzy witają nas zupełnie inną energią. To nie jest już otwarta przestrzeń morza, lecz klaustrofobiczne otoczenie gęstych lasów, chłodnych jezior i nieprzeniknionej mgły. Hermetyczna społeczność, w której każdy zna każdego, ale nikt nie powie na głos tego, co naprawdę myśli.  To tutaj znika młoda dziewczyna i chłopiec,  a czerń wlewa się w umysły czytelników powoli jak smoła.

Leopold Bilski wkracza na teren, który jest mu obcy. Długo nic się nie dzieje; nie prowadzi żadnych spraw, aż tu nagle… dwa zaginięcia naraz. Jednym z nich zajmuje się Leopold. Drugim – błyskotliwa prokuratorka Anna Górska.  O ile w Trójmieście  Bilski znał zasady gry (nawet jeśli ich nienawidził), o tyle na kaszubskiej prowincji uderza w mur ze zbrojonego betonu. Miejscowi nie ufają „miastowym”, zmowa milczenia jest twardsza niż granit, a lokalne legendy splatają się z rzeczywistością. Sobczak udowadnia, jak doskonale radzi sobie z modyfikowaniem nastroju. Czerwień była dynamiczna i krzykliwa; Czerń uderza tonem mrocznym, powolnym, niemal gotyckim w swoim ciężarze. Czuć w niej presję małego miasteczka, gdzie grzechy ojców przechodzą na synów, a sprawiedliwość bywa wymierzana poza oficjalnym systemem.

Warto zwrócić uwagę na to, w jaki sposób fabuła opisuje motyw winy i kary. Czerń staje się w niej wielowymiarowym symbolem. To kolor żałoby; kolor grzechu skrywanego w konfesjonałach, ale też mrok czający się w naszej podświadomości. Autorka rzuca nam pod nogi fałszywe tropy jak zbutwiałe kłody; bawi się naszymi uprzedzeniami i stereotypami na temat polskiej prowincji.

• Kolory zła. Biel. Tom 3 – Małgorzata Oliwia Sobczak, Wydawnictwo WAB

W zachodniej kulturze biel rezerwujemy dla niewinności, czystości, nowych początków i sacrum. Jednak ten sam kolor może stać się narzędziem opresji symbolizującym sterylność, chłód i całkowitą pustkę. W Trójmieście nadchodzi sroga zima. Gęsty, padający bez ustanku śnieg przykrywa ulice; maskuje brud, wygłusza dźwięki i zmienia miasto w pułapkę bez wyjścia. Zimą Bałtyk nie przypomina wakacyjnego kurortu – staje się stalową potęgą o własnej woli. W tej zlodowaciałej scenerii z okna gdańskiej kamienicy skacze studentka. Samobójstwo? Tak wydaje się na pierwszy rzut oka, dopóki na jaw nie wychodzą ślady na jej ciele i makabryczne szczegóły z jej życia. Wchodzimy w podziemia świata mafii i gangsterki. Smaku dodaje powrót do czasów PRL-u, gdy nad morderstwem prostytutki pracował ojciec Bilskiego, który, nie wyjaśniwszy tej sprawy –  zginął.

Bilski, po trudnych doświadczeniach na Kaszubach, łączy siły z Anną Górską. Ich relacja ewoluuje i nabiera głębi, a ich różnice charakterów stają się najsilniejszym fortelem we wspólnym śledztwie. Śnieżny całun, który spowił miasto, jest w tej powieści wielką iluzją. Pod warstwą nieskazitelnego puchu, w pięknych apartamentach, gnije moralność pięknych ludzi. Zbrodnia nie potrzebuje ciemnych zaułków; doskonale czuje się w sterylnie białych wnętrzach.

Autorka z empatią i wyczuciem porusza tematy przemocy wobec kobiet, manipulacji psychologicznej i społecznej znieczulicy. Pokazuje, jak łatwo potrafimy odwrócić wzrok, gdy ofiarami stają się osoby, które nie pasują do naszej wizji idealnego świata. To thriller, który naprawdę mrozi krew w żyłach – nie tylko przez opisy brutalnych czynów, ale przede wszystkim przez świadomość, jak blisko nas może czaić się potwór z przyklejonym uśmiechem białych pereł.

• Kolory zła. Żółć. Tom 4 – Małgorzata Oliwia Sobczak, Wydawnictwo WAB

  

Po zimowym mrozie przychodzi czas na spiekotę, od której nie ma ucieczki. Żółć to najbardziej ambiwalentna barwa w całej palecie Sobczak. Z jednej strony kojarzy nam się ze słońcem, latem, beztroską; luksusowym złotem i obietnicą nieskończonego szczęścia. Z drugiej – w świecie natury jest kolorem ostrzegawczym. Sygnalizuje zagrożenie, jad, a także chorobę i rozkład. Żółć to osy, szerszenie i trujące gruczoły; ropa w skażonej ranie i treść żołądkowa. Ta dwuznaczność stanowi fundament czwartego spotkania z Leopoldem Bilskim.

Tym razem autorka bierze pod lupę hermetyczne, ociekające bogactwem środowisko trójmiejskich elit. Ludzi, dla których pieniądze nie są środkiem do celu, ale celem samym w sobie, a status społeczny jest ważniejszy niż tlen. Sceneria Żółci to wille z widokiem na zatokę, ekskluzywne przyjęcia; botoks, szampan i perfekcyjnie wyreżyserowane życie w social mediach. Kiedy w tym lśniącym, pozornie nienaruszalnym świecie dochodzi do okrutnej zbrodni, pęka bańka iluzji. Motywem przewodnim staje się chorobliwa, wyżerająca wnętrzności zazdrość.

Prokurator Bilski musi wejść w środowisko, które rządzi się własnymi prawami. Tutaj nikt nie rozmawia z policją z własnej woli, każdy ma alibi poparte pieczątką drogiej kancelarii prawnej, a kłamstwo jest po prostu narzędziem negocjacyjnym. Żółć wylewa się z bohaterów z każdej strony. Zatruwa ich relacje, niszczy rodziny i popycha do ostateczności. Obserwowanie, jak ta zepsuta „elita” rozpada się pod wpływem strachu daje dziwną satysfakcję. Sobczak dekonstruuje mit amerykańskiego snu w polskim wydaniu, udowadniając, że ogromny majątek często idzie w parze z moralną pustką, złem i przemocą.

• Kolory zła. Błękit. Tom 5 – Małgorzata Oliwia Sobczak, Wydawnictwo WAB

Po upale nadszedł czas, by na chwilę wstrzymać oddech i spojrzeć w górę. Sobczak staje się przewodnikiem po odcieniach bólu niemożliwego do ukojenia. Błękit zazwyczaj kojarzy nam się z harmonią, bezkresem oceanu, z niebem w lipcowy poranek. U autorki ten kolor staje się milczącym świadkiem niewyobrażalnego bezkresu cierpienia.

Tym razem trafiamy do majestatycznych Lasów Oliwskich – zielonych płuc Trójmiasta. To właśnie tutaj, na upiornym, odnalezione zostaje ciało dziewiętnastoletniej Neli. Nela, ambitna studentka medycyny, dobra córka, dziewczyna bez wrogów i tajemnic, zapłaciła najwyższą cenę, choć nikomu niczym nie zawiniła. Największym koszmarem śledczych i czytelników jest ustalenie faktu, że dziewczyna umierała godzinami. Porzucona, wykrwawiająca się na stosie, nie doczekała pomocy; widziała jedynie obojętny, błękitny bezkres nieba. Morderca zostawia drogowskaz – tajemniczą tabliczkę: „Zmarła śmiercią męczeńską”.

Bilski zaprasza do zespołu psychologa sądowego Marcina Chraboła i palinolożkę Janinę Hinc zajmującą się analizą śladów pyłkowych. Śledztwo pod mikroskopem splata się z ogromem rodzinnej tragedii. Sobczak z szacunkiem i odwagą zarazem portretuje najgorszy koszmar każdego rodzica – bezpowrotną stratę dziecka. Morderstwo jest inspirowane prawdziwą sprawą sprzed lat, co sprawia, że Błękit wywołuje łzy złości i obezwładniającego smutku.

• Kolory zła. Zieleń. Tom 6 – Małgorzata Oliwia Sobczak, Wydawnictwo WAB

  

Zieleń to nadzieja. Wiosna. Budzące się życie. Młodość… U Sobczak kolor zielony to mętna rzęsa zarastająca głęboką toń, w której czyhają potwory; odór gnijącej tkanki i cuchnące wilgocią korytarze pod ulicami miasta.

Trafiamy ponownie do Sopotu. Grupa imprezujących studentów zagląda w nocy do kontenera na śmieci i dokonuje makabrycznego odkrycia. Znajdują czarny, foliowy worek kryjący odcięte ramię. Po chwili Trójmiasto dowiaduje się o kolejnych partiach rozczłonkowanego ciała kobiety. Dopóki sprawca ukrywa głowę ofiary, jej identyfikacja pozostaje wróżeniem z fusów. Leopold Bilski rzuca się w wir poszukiwań z furią, która kosztuje go stabilność rodziny i własnego małżeństwa. Granice ryzyka przesuwają się coraz dalej.

Poznajemy mroczne sekrety bunkrów i podziemnych układów tuneli dawnego kurortu, przenosząc się także retrospektywnie w końcówkę lat 80’. To czas buntu, ostrych brzmień punk rocka, ustrojowej agonii, milicyjnych pałek i miłości, która zamiast ratować – mutuje w potworną, wyniszczającą zmysły obsesję. Zieleń porywa nas pod powierzchnię i odcina dopływ tlenu; autorka wspaniale operuje poetyką klasycznego noir w dekadenckim wydaniu.

• Kolory zła. Fiolet. Tom 7 – Małgorzata Oliwia Sobczak, Wydawnictwo WAB

Fiolet to barwa ciężka – synonim pokuty, siniaków blaknących na skórze ofiar przemocy; barwa królewska, przepełniona melancholią po bolesnej stracie.

Mglisty mrok spowija obrzeża Opery Leśnej, gdzie spacerowicze odnajdują pozbawione życia i ubrania ciało. Osobliwą sygnaturą sprawcy jest kwiat hibiskusa oraz zaciśnięta w stężałej dłoni zmarłej zabytkowa moneta. Obok zwłok leżą złożone w pedantyczną kostkę ubrania ofiary i jej dokumenty, tworząc punkt wyjścia dla intelektualnej partii szachów ze złem. Dynamika Bilskiego i Górskiej jest obciążona wszystkimi poprzednimi sprawami; to piękna gra niuansów, cichych pretensji i rodzącego się ponownie, wzajemnego szacunku.