Nowa adaptacja „Na wschód od Edenu” już 1 października

Żar kalifornijskiego słońca i refleksja nad dobrem i złem. Proza Johna Steinbecka powraca na ekrany!

1 października 2026 roku na Netfliksie odbyła się premiera nowej ekranizacji Na wschód od Edenu – obejrzymy 7 odcinków limitowanego serialu East of Eden. Adaptację stworzyła Zoe Kazan, która napisała i wyprodukowała wszystkie odcinki. Za reżyserię odcinków 1–4 odpowiada Garth Davis, natomiast odcinki 5–7 wyreżyserowała Laure de Clermont-Tonnerre. W roli Cathy Ames występuje znakomita Florence Pugh; w obsadzie znaleźli się również Christopher Abbott, Mike Faist, Hoon Lee, Tracy Letts, Martha Plimpton, Ciarán Hinds, Joseph Zada i Joe Anders.

Produkcja opowiada o losach rodzin Trasków i Hamiltonów, których historie splatają się w kalifornijskiej dolinie Salinas. Fabuła koncentruje się na dziedziczeniu rodzinnych konfliktów, relacjach między rodzicami i dziećmi oraz wyborach moralnych bohaterów.

Zoe Kazan ma osobisty związek z materiałem źródłowym. Jej dziadek, Elia Kazan, wyreżyserował filmową adaptację powieści z 1955 roku z Jamesem Deanem w roli Cala Traska. Nowy projekt nie jest jednak kolejną wersją filmu Kazana, lecz rozbudowaną adaptacją serialową, która obejmuje losy kilku pokoleń bohaterów.

Netflix opisuje serial jako historię Cathy Ames, której życie splata się z losami kolejnych członków rodziny Trasków. Nowa wersja ma mocniej przyjrzeć się Cathy jako postaci złożonej, a nie wyłącznie literackiemu archetypowi zła. Jednocześnie twórcy podkreślają, że punktem wyjścia pozostaje powieść Steinbecka i jej pytania o dziedziczenie, odpowiedzialność oraz wybór między dobrem a złem.

Na wschód od Edenu – film Elii Kazana z 1955 roku

Pierwszą szeroko znaną kinową adaptacją powieści był film East of Eden w reżyserii Elii Kazana, który trafił do kin w 1955 roku. W roli Cala Traska wystąpił James Dean. Był to występ, który uczynił go jedną z najważniejszych ikon młodego kina amerykańskiego. Nie był to jednak zupełny debiut Deana. Aktor wcześniej występował w telewizji i mniejszych rolach; film Na wschód od Edenu był jednak jego pierwszym tak dużym projektem. Jego Cal jest bohaterem młodym, zagubionym i rozpaczliwie poszukującym akceptacji. Właśnie ten aspekt roli – połączenie buntu, wrażliwości i potrzeby miłości –  przyczynił się do jego popularności.

Film koncentruje się przede wszystkim na wydarzeniach z późniejszej części powieści – na relacji Cala i Arona z Adamem oraz na tajemnicy dotyczącej ich matki. Nie przedstawia całej sagi Steinbecka. W porównaniu z oryginałem ogranicza również znaczenie rodziny Hamiltonów i wcześniejszych losów Adama oraz Charlesa.

Produkcja otrzymała cztery nominacje do Oscara: za reżyserię dla Elii Kazana, za scenariusz dla Paula Osborne’a, pierwszoplanową rolę męską dla Jamesa Deana oraz drugoplanową rolę żeńską dla Jo Van Fleet. Ta ostatnia odebrała statuetkę na Gali w 1955 roku.

Miniserial East of Eden z 1981 roku

W 1981 roku stacja ABC wyemitowała trzyczęściowy miniserial John Steinbeck’s East of Eden. Produkcję wyreżyserował Harvey Hart. W rolę Adama Traska wcielił się Timothy Bottoms, a Cathy Ames zagrała Jane Seymour. W obsadzie znaleźli się również Bruce Boxleitner jako Charles Trask oraz Sam Bottoms jako Cal Trask. Miniserial otrzymał cztery nominacje do nagród Emmy i zdobył jedną statuetkę za scenografię.

Wersja z 1981 roku miała więcej czasu na przedstawienie wielopokoleniowej fabuły niż film Kazana, jednak także stanowiła własną interpretację powieści.

Dwie wcześniejsze adaptacje pokazują, jak różnie można rozłożyć akcenty w tej historii. Film Kazana skupił się na Calu, Aronie i Adamie, natomiast miniserial mógł szerzej potraktować fabułę obejmującą kilka pokoleń. Serial East of Eden Netflixa również wykorzystuje format odcinkowy, aby przedstawić większą część świata Steinbecka.

Na wschód od Edenu – John Steinbeck, tłum. Bronisław Zieliński, Wydawnictwo Prószyński i S-ka

Na wschód od Edenu ukazała się w 1952 roku i jest jedną z najważniejszych powieści amerykańskich połowy XX wieku. Książka przedstawia historię dwóch rodzin – Trasków i Hamiltonów – na tle kalifornijskiej doliny Salinas. Region ten był ważnym miejscem w życiu samego autora i pojawia się również w innych jego utworach.

Powieść łączy klasyczną formę sagi rodzinnej z rozważaniami na temat dobra, zła, winy, dziedziczenia i wolnej woli. Steinbeck nawiązuje do biblijnej historii Kaina i Abla, ale nie ogranicza się do prostego podziału bohaterów na dobrych i złych. Konflikty powracają między kolejnymi pokoleniami, a bohaterowie próbują odpowiedzieć na pytanie, czy człowiek może uwolnić się od rodzinnego dziedzictwa.

Adam i Charles Traskowie

W centrum pierwszej części powieści znajdują się bracia Adam i Charles Traskowie. Ich relacja od początku jest naznaczona rywalizacją o uczucia i uznanie ojca, Cyrusa. Adam jest spokojniejszy i bardziej idealistyczny, Charles natomiast impulsywny i gwałtowny. Napięcie między braćmi staje się pierwszą odsłoną konfliktu, który w kolejnych pokoleniach powtórzy się między Calem i Aronem.

Adam osiedla się w Kalifornii wraz z żoną, Cathy Ames. Cathy przedstawiona jest jako osoba manipulująca innymi i pozbawiona empatii. Po narodzinach bliźniąt, Cala i Arona, rani Adama i opuszcza rodzinę. Później przyjmuje imię Kate i zostaje właścicielką domu publicznego.

Adam bardzo ciężko przeżywa odejście żony. W opiece nad jego synami ważną rolę odgrywają Lee oraz Samuel Hamilton. Lee jest chińsko-amerykańskim służącym i jednym z najważniejszych postaci pod kątem filozoficznym. Samuel Hamilton, irlandzki imigrant i patriarcha licznej rodziny, reprezentuje pracowitość, pomysłowość oraz przywiązanie do wspólnoty.

Rodzina Hamiltonów została częściowo zainspirowana przodkami Steinbecka od strony matki. Jej obecność tworzy kontrast wobec bardziej destrukcyjnych relacji w rodzinie Trasków, choć również Hamiltonowie muszą mierzyć się z biedą, stratą i ograniczeniami społecznymi.

Cal i Aron

W drugiej części historii najważniejsi stają się synowie Adama i Cathy. Cal jest bardziej niepewny, impulsywny i świadomy własnych słabości. Aron natomiast idealizuje świat i długo nie potrafi zaakceptować jego mroczniejszej strony.

Cal pragnie miłości ojca, ale ma poczucie, że Adam faworyzuje Arona. W ten sposób między braćmi odtwarza się biblijny schemat rywalizacji; trzeba jednak zaznaczyć, że Steinbeck nie przedstawia Cala wyłącznie jako uosobienia zła. Jego postać jest również związana z potrzebą akceptacji, wstydem i możliwością dokonania innego wyboru.

Prawda o Cathy staje się dla braci źródłem traumy. Cal próbuje kontrolować sytuację, ale jego decyzje prowadzą do ujawnienia tajemnicy i pogłębiają konflikt między braćmi. Losy Cala i Arona są echem historii Adama i Charlesa, jednak nie stanowią jej prostego powtórzenia.

Znaczenie słowa timshel

Jednym z najważniejszych pojęć powieści jest timshel (תמשל). W interpretacji Lee to hebrajskie słowo oznacza „możesz” lub „masz możliwość”. Steinbeck wykorzystuje je jako symbol wolności wyboru i odpowiedzialności moralnej.

W tym ujęciu człowiek nie jest całkowicie zdeterminowany przez pochodzenie ani przez czyny swoich rodziców. Dziedzictwo wpływa na jego życie, ale nie odbiera mu całkowicie możliwości podejmowania decyzji. Timshel nie oznacza prostego zapewnienia, że każdy zawsze wybierze dobro; podkreśla raczej samą możliwość wyboru.

Pozostałe książki Johna Steinbecka:

John Steinbeck otrzymał Literacką Nagrodę Nobla w 1962 roku. W jego dorobku znajdują się zarówno wielkie panoramy społeczne, jak i krótkie, kameralne utwory o silnym ładunku dramatycznym.

• Dziennik pisarza. Na wschód od Edenu w osobistych zapiskach – John Steinbeck, tłum. Magdalena Rychlik, Wydawnictwo Prószyński i S-ka

Świetnym uzupełnieniem lektury Na wschód od Edenu jest Journal of a Novel: The East of Eden Letters, znane po polsku jako Dziennik pisarza. „Na wschód od Edenu” w osobistych zapiskach. Książka dokumentuje proces pracy Steinbecka nad powieścią. Steinbeck pisał te notatki od 29 stycznia do 1 listopada 1951 roku. Każdy dzień pracy rozpoczynał od listu skierowanego do przyjaciela i redaktora, Pascala Coviciego. Dopiero później przechodził do pracy nad tekstem powieści.

Zapiski pełnią podwójną funkcję. Z jednej strony są dokumentem codziennej pracy pisarza. Z drugiej – pokazują jego refleksje nad konstrukcją książki, stylem, bohaterami i własnymi emocjami związanymi z tworzeniem dużego dzieła. Nie należy jednak przedstawiać ich jako prostej, codziennej korespondencji. Były to przede wszystkim wpisy w formie listów, które Steinbeck sporządzał w ramach własnego rytuału pisarskiego.

Lektura dziennika pozwala zobaczyć pisarza jako autora pracującego metodycznie, zmagającego się z wątpliwościami i próbującego nadać kształt obszernej, osobistej historii. Zapiski mogą być cennym kontekstem dla czytelnika zainteresowanego warsztatem Steinbecka, ale nie zastępują samej powieści.

• Myszy i ludzie – John Steinbeck, tłum. Zbigniew Batko, Wydawnictwo Prószyński i S-ka

  

Myszy i ludzie (Of Mice and Men) to krótka powieść osadzona w Kalifornii czasów Wielkiego Kryzysu. Jej bohaterami są George Milton i Lennie Small – wędrowni robotnicy rolni, którzy wspólnie szukają pracy.

George jest bardziej doświadczony i stara się chronić Lenniego. Lennie ma niezwykłą siłę fizyczną, ale dziecięcy sposób rozumienia świata i trudności z kontrolowaniem swoich odruchów sprawiają mu trudności w dopasowaniu się do społeczeństwa.

George i Lennie marzą o własnym skrawku ziemi, gdzie mogliby żyć niezależnie i hodować króliki. Ich relacja wyróżnia ich na tle samotnych robotników przemieszczających się między farmami. Steinbeck pokazuje jednocześnie przyjaźń, samotność, wykluczenie i kruchość marzenia o niezależnym życiu.

• Grona gniewu – John Steinbeck, tłum. Alfred Liebfeld, Wydawnictwo Prószyński i S-ka

Grona gniewu (The Grapes of Wrath) ukazały się w 1939 roku. Powieść opowiada o rodzinie Joadów, która opuszcza Oklahomę i wyrusza do Kalifornii w poszukiwaniu pracy.

Tłem historii są skutki Wielkiego Kryzysu, suszy i burz pyłowych. Joadowie tracą ziemię i dołączają do tysięcy migrantów przemieszczających się na zachód. Kalifornia, przedstawiana w reklamach jako kraina obfitości, okazuje się miejscem wyzysku, niskich płac i niepewności. Steinbeck przeplata rozdziały poświęcone rodzinie Joadów rozważaniami o szerszym, społecznym charakterze. Dzięki temu prywatna historia rodziny staje się częścią opowieści o kryzysie całego społeczeństwa. Za Grona gniewu Steinbeck otrzymał Nagrodę Pulitzera w 1940 roku.

• Tortilla Flat – John Steinbeck, tłum. Jan Zakrzewski, Wydawnictwo Prószyński i S-ka

  

Tortilla Flat to powieść z 1935 roku; jej akcja rozgrywa się w Monterey w Kalifornii. Jej bohaterami są paisanos – ludzie żyjący poza głównym nurtem mieszczańskiego społeczeństwa. Po powrocie z I wojny światowej Danny dowiaduje się, że odziedziczył dwa domy. Wokół mężczyzny szybko gromadzą się przyjaciele. Razem tworzą luźną wspólnotę, której codzienność wypełniają rozmowy, wino, drobne konflikty i próby zdobycia środków do życia.

Steinbeck stylizuje tę historię na opowieść o rycerzach Okrągłego Stołu. Dom Danny’ego staje się odpowiednikiem Camelotu, a codzienne przygody bohaterów nabierają cech parodii legend arturiańskich. Powieść łączy humor z refleksją nad przyjaźnią, własnością, wolnością i granicami życia poza normami społecznymi.

Ponadczasowość dzieł Steinbecka

Twórczość Steinbecka pozostaje aktualna do dziś, ponieważ koncentruje się na doświadczeniach, które nie należą wyłącznie do jednej epoki: potrzebie akceptacji, lęku przed samotnością, nierównościach społecznych, migracji i odpowiedzialności za innych.

Pisarz często umieszcza bohaterów w sytuacjach, w których ich wybory mają konsekwencje zarówno prywatne, jak i społeczne. W Na wschód od Edenu szczególnie ważne staje się pytanie, czy człowiek może przekroczyć własne dziedzictwo. W Myszach i ludziach centrum opowieści stanowi zależność między przyjaźnią a odpowiedzialnością. Grona gniewu pokazują natomiast, jak kryzys gospodarczy wpływa na zwykłe rodziny i jak rodzi się solidarność ludzi pozbawionych bezpieczeństwa.

Autora interesowało to, jak historia oddziałuje na codzienne relacje; między braćmi, rodzicami i dziećmi, pracodawcami i pracownikami oraz ludźmi pozbawionymi stabilnego miejsca w społeczeństwie. Dzięki temu jego książki można czytać zarówno jako opowieści rodzinne, jak i jako komentarz społeczny.

Ekranizacja Na wschód od Edenu (2026) może zachęcić nowych odbiorców do powieści Steinbecka; najlepiej jednak traktować ją jako samodzielną interpretację, a nie zastępstwo książki. East of Eden pozostaje powieścią o rodzinie, winie i możliwości wyboru. Serial Netflixa przedstawia tę historię w nowej formie, a jego premiera może stać się okazją do sięgnięcia po oryginalny tekst Steinbecka oraz po inne dzieła autora.