Jak Nolan zmienił Homera? Przewodnik po szczegółach głośnej ekranizacji Odysei.

Od pieśni aojdów do taśmy IMAX

Nowe ekranizacje klasyków pokazują, jak zmienna i plastyczna jest natura opowieści, które uznaliśmy za fundament naszej kultury. Mit o Odyseuszu nie narodził się w cichym gabinecie pisarza, lecz przy ogniskach i w cieniu oliwnych gajów antycznej Grecji. Aojdowie, wędrowni śpiewacy, nie recytowali zapamiętanego tekstu; improwizowali jego części na żywo. Opowieść była organizmem zmieniającym swój kształt w zależności od tego, kto słuchał i kto śpiewał. W tym kontekście nasze współczesne zamiłowanie do wierności tekstom źródłowym traci nieco na powadze.

Przejście od słowa mówionego do pisanego było pierwszą wielką rewolucją w dziejach Odysei. Utrwalenie pieśni przypisano Homerowi; do dziś jednak badacze toczą spory o to, czy autor Iliady i Odysei był jedną osobą, czy też zbiorowym pojęciem określającym pokolenia bezimiennych artystów. Przez kolejne stulecia antyczny poemat przemierzał skryptoria średniowiecza, renesansowe prasy drukarskie, aż wreszcie trafił na półki naszych księgarń. Każde pokolenie szukało w nim zrozumienia swoich lęków, pragnień i definicji bohaterstwa.

Odyseja – Christopher Nolan

Film Odyseja Nolana przenosi arcydzieło Homera w spektakularny wymiar kadrów IMAX i taśmy 70 mm. Premiera odbyła się w lipcu 2026 r., a seans trwa 173 minuty (prawie 3 godziny!). Czy film operujący potężnym dźwiękiem i technologią jest w stanie unieść przesłanie starożytnego słowa?

Przekład z języka poezji na język kina jest operacją złożoną. Książkowa Odyseja to dostęp do myśli bohaterów i ich lamentów nad brzegiem morza oraz skomplikowane konstrukcje składniowe. Reżyser musi przełożyć to na geometrię kadrów i fakturę otoczenia. Odyseja Nolana staje się dzięki temu kolejnym echem antycznej pieśni. Przejawem tej samej potrzeby, która gnała aojdów od dworu do dworu; potrzeby opowiedzenia historii o człowieku zagubionym w bezkresie świata.

Film nie jest kopią poetyckiego tekstu, a raczej nowym wykonaniem tej samej pieśni. Aby jednak dostrzec, w jaki sposób Nolan zmienił dzieło Homera, musimy przyjrzeć się nowemu, przełomowemu  tłumaczeniu oryginału.

Tłumaczenie Emily Wilson – rewolucja i inspiracja

Przez całe dekady, czytając klasyczne tłumaczenia Odysei, obcowaliśmy z dominującymi tradycjami przekładowymi i podniosłym tonem. Wystarczy wspomnieć polskie przekłady, w których archaizacja i majestatyczny język budowały dystans. Czyniły z tułaczki Odyseusza sakralny niemal poemat o wielkości jednostki.

Przełom nastąpił w 2017 roku; brytyjska badaczka Emily Wilson opublikowała pierwsze pełne tłumaczenie Odysei wierszem na język angielski napisane przez kobietę. Sam Nolan miał inspirować się jej dziełem przy kręceniu nowej ekranizacji. Wilson dokonała odważnej rewizji greckiego oryginału, obdzierając go z wielowiekowych warstw lingwistycznego nalotu. Jej przekład charakteryzuje się precyzją i ścisłą dyscypliną słowa. Zastosowała dziesięciozgłoskowiec jambiczny i uzyskała liczbę wierszy bardzo zbliżoną do oryginału (12 112 wierszy wobec ok. 12 110 w oryginale). Wykazała się również godną podziwu wrażliwością na społeczne niuanse świata przedstawionego.

Epitet określający Odyseusza w pierwszym wersie – gr. polytropos; πολύτροπος – tradycyjnie tłumaczony był jako „mąż o wielu sposobach”, „wieloraki” czy „przebiegły”. Wilson przełożyła go słowami: a complicated man (ang. „skomplikowany człowiek”). Ta z pozoru drobna korekta zmieniła odczytanie całej opowieści. Odyseusz w tym ujęciu przestał być pomnikowym herosem, jakim chcieli go widzieć męscy tłumacze. Stał się postacią pełną sprzeczności; zdolną do okrucieństwa i manipulacji, a zarazem uwięzioną we własnych słabościach i traumie.

Równie rewolucyjne okazało się podejście Wilson do postaci kobiecych oraz zniewolonych. Tam, gdzie wcześniejsi tłumacze używali ugrzecznionych słów, takich jak „dziewki” czy „służące”, tłumaczka przywróciła słowo slaves (niewolnicy), przypominając o rzeczywistej strukturze społecznej epoki brązu. Penelopa z kolei przestała być przedstawiana jako bierna, łkająca figura czekająca przy krosnach. Odzyskała podmiotowość, intelekt i niuanse politycznej gry, którą musiała prowadzić na Itace, by przetrwać.

Przekład Wilson zmienił język, za pomocą którego współczesny anglojęzyczny czytelnik może wejść w dialog z Homerem. Jego wpływ sięga również kina, ponieważ Christopher Nolan wskazywał jej przekład jako jedną z istotnych inspiracji swojej adaptacji.

Odyseusz Nolana nie nosi lśniącej zbroi, nie wygłasza pompatycznych przemówień. Dźwiga za to ciężar wyborów moralnych, w których nie ma prostych odpowiedzi. Ekranowe Penelopa i Kirke stają się autonomicznymi siłami napędowymi dramatu. Przekład Wilson pokazał, że mit homerycki jest plastyczny i żywy. Wystarczy odrzucić narosłe przez wieki uprzedzenia, by dostrzec opowieść uniwersalną.

Odyseja Nolana – struktura filmu

Każdy, kto śledzi twórczość brytyjskiego reżysera, wie, że jego ukochanym motywem jest czas. Czas rzeźbiony, zapętlony. Mierzony tykaniem zegara w Dunkierce, rozciągnięty w sformatowanych warstwach snu w Incepcji, podlegający dylatacji grawitacyjnej w Interstellar. 

Odyseja Homera należy do najwcześniejszych zachowanych dzieł literatury zachodniej wykorzystujących rozbudowaną, nielinearną narrację. Epos nie rozpoczyna się od momentu odpłynięcia z zburzonej Troi. Zaczyna się in media res – w dziesiątym roku tułaczki głównego bohatera, od tzw. Telemachii. Opowieści o synu Odyseusza, który wyrusza w świat w poszukiwaniu wieści o zaginionym ojcu. Sam Odyseusz pojawia się dopiero w piątej pieśni, a swoje największe i najbardziej znane przygody (Polifem, Kirke, Syreny, zejście do Hadesu) opowiada jako retrospekcję podczas uczty.

Nolan odnalazł w Odysei doskonały materiał do swoich artystycznych poszukiwań. Pojęcie nostos – po grecku oznaczające powrót do domu – w jego interpretacji staje się rozpaczliwą próbą pokonania dystansu czasowego i psychicznego. Odległość między Troją a Itaką jest mierzona latami strat, traumą wojenną i postępującym oddaleniem od bliskich.

The Odyssey został nakręcony w całości kamerami IMAX, co było długoletnią ambicją Nolana. Produkcja wykorzystywała rozbudowane efekty praktyczne i była realizowana w wielu lokalizacjach – m.in. w Grecji, Maroku, Włoszech, Islandii i Szkocji. Czas w filmie jest odczuwalny podobnie, jak w eposie Homera; ciąży na barkach bohaterów, zmienia ich twarze, niszczy ich statki i redefiniuje pojęcie domu.

Odyseja Homera vs Odyseja Nolana

Struktura i narracja

W tekście Homera struktura opowieści opiera się na słowie mówionym i pamięci. Odyseusz staje się narratorem własnych przygód. Kiedy w Pieśniach IX–XII snuje swoją opowieść przed Feakami, tekst przechodzi w tryb wspominania. Jest to klasyczna pierwszoosobowa relacja, w której bohater ma kontrolę nad tym, jak przedstawia swoje zmagania. Pamięć bywa jednak zawodna, a sam Odyseusz jest przecież mistrzem autokreacji i zmyślenia. Homer celowo zostawia czytelnikowi przestrzeń na wątpliwość: na ile przygody na krańcach świata są obiektywną prawdą, a na ile poetycką koloryzacją zmęczonego wędrowca? Nie ma jednak w tekście twardych dowodów na to, że opowieści Odyseusza są zmyślone.

Nolan zachowuje tę fundamentalną cechę homerowej kompozycji, ale przekłada ją na język kina. Film Odyseja  wykorzystuje nielinearny montaż, retrospekcje i fragmentaryczne wspomnienia. Przeplata teraźniejszość Odyseusza z wydarzeniami na Itace oraz stopniowo odsłania jego wcześniejsze losy. Co istotne, Nolan pomija homerową Telemachię; zachowuje  jednak wątki dojrzewania odysowego syna i konfliktu z zalotnikami na Itace.

U Homera przeszłość zostaje przywołana przez słowo i głos bohatera; u Nolana zostaje rekonstruowana przez montaż, obraz, pamięć i stopniowe ujawnianie informacji. 

Antyczny „mąż o wielu sposobach” kontra nolanowski antybohater

W oryginalnym tekście Odyseusz jest postacią fascynującą, ale z dzisiejszej perspektywy niełatwą w jednoznacznej ocenie moralnej. To człowiek sprytny i pomysłowy, ale zarazem okrutny, dumny i żądny sławy. Jego pycha po pokonaniu Polifema ściąga na niego i jego załogę gniew Posejdona oraz wyrok długoletniej tułaczki. Odyseusz Homera to zdobywca miast (ptoliporthos; πτολίπορθος), który potrafi bez mrugnięcia oka uciec się do podstępu, kłamstwa czy mordu.

Przekład Emily Wilson pomógł nam zobaczyć w nim kogoś bardziej ludzkiego. Człowieka skomplikowanego i poturbowanego przez życie, którego spryt jest często jedyną bronią w starciu z siłami natury i wolą bogów.

W filmie Odyseja Christophera Nolana Odys obciążony jest potężną traumą wojenną i poczuciem winy. To człowiek, który widział upadek Troi; brał udział w jej rzezi i wie, że podstęp z koniem był aktem pozbawionym honoru. Jego powrót do domu staje się próbą odpokutowania za winy. Reżyser akcentuje tragedię dowódcy, który traci kolejnych żołnierzy. Każda strata na morzu – pożarcie towarzyszy przez Polifema, atak Lajstrygonów czy zatonięcie ostatniego statku po rażeniu piorunem Zeusa – uderza w bohatera z dewastującą siłą. Reżyser przesuwa sedno postaci z jego triumfalnej przebiegłości na winę, stratę i konsekwencje jego czynów.

Wizja bogów i przeznaczenia

U Homera Olimpowie są pełni życia i bardzo obecni. Atena stale towarzyszy Odyseuszowi; przybiera postać Mentora, szepcze mu rady do ucha, schodzi na ziemię w blasku światła. Posejdon wzburza fale z czystej zemsty, a Hermes przynosi boski zielnik, by chronić bohatera przed czarami Kirke. Bogowie są antropomorficzni i kapryśni, mają swoje ulubione postacie i osobiste porachunki.

Film Odyseja Nolana poniekąd demitologizuje świat przedstawiony; nie pozbawia go jednak atmosfery metafizycznego zachwytu i grozy. Reżyser tłumaczy boskie siły na prawa natury; potęgę kosmosu, fizykę oceanu oraz mechanizmy ludzkiej psychiki:

  • Atena – w tej roli występuje Zendaya jako boska przewodniczka Odyseusza i ma istotne znaczenie dla fabuły. Staje się rodzajem wewnętrznego głosu, błyskiem intuicji, chłodnym intelektem; uosobieniem mądrości wynikającej z tradycji i doświadczenia.
  • Posejdon – pozostaje niewidzialnym, ale stale przywoływanym sprawcą gniewu morza. Nolan nie pokazuje boga jako postaci, lecz pozostawia jego obecność w sferze wiary, pogłosek i naturalnych zjawisk.
  • Przeznaczenie (Moira) – zostaje przedstawione jako jako nieuchronność konsekwencji podjętych decyzji.

Charybda zostaje przedstawiona jako gigantyczny wir morski, podczas gdy Skylla pojawia się krótko i pozostaje bardziej jednoznacznie potworną istotą. Oglądając Odyseję zaczynamy rozumieć, w jaki sposób antyczni żeglarze, nie mając narzędzi naukowej analizy, tworzyli mity, by opisać potęgę świata.

Kobiety Odysei

Temat postaci kobiecych w Odysei to obecnie jeden z najbardziej fascynujących obszarów krytyki literackiej. W męskich tłumaczeniach eposu kobiety dzielono, uogólniając, na dwie  kategorie:

  • Wierne, domowe opiekunki ogniska rodzinnego (Penelopa,  Eurykleja).
  • Zagrażające męskiej autonomii istoty demoniczne lub kusicielki (Kirke, Kalipso, Syreny).

Zmiana, jakiej dokonała Emily Wilson, polegała na odrzuceniu prostych, patriarchalnych etykiet i głębszej analizie tekstu źródłowego. Tłumaczka pokazała kompleksowość Penelopy. Jej słynne spruwanie całunu dla Laertesa każdej nocy nie jest tylko prostym odwleczeniem decyzji; to aktywny opór polityczny. Penelopa prowadzi niebezpieczną, dyplomatyczną grę z dziesiątkami bezczelnych zalotników, zarządza majątkiem i wykazuje się sprytem dorównującym samemu Odyseuszowi.

W filmie Odyseja Christophera Nolana ten wątek otrzymuje potężne wsparcie narracyjne. Wątek fabularny Penelopy na Itace staje się ponurym thrillerem politycznym. Kobieta ukazana jest jako dojrzała i inteligentna władczyni, która musi przetrwać w świecie zdominowanym przez agresywnych mężczyzn. Relacja Penelopy z synem Telemachem to partnerstwo oparte na walce o przetrwanie królestwa. Spruwanie całunu na ekranie zyskuje wymiar rytualnego sabotażu.

  • Kirke – postać zachowuje swoją  funkcję tajemniczej kobiety  posiadającej wiedzę niedostępną Odyseuszowi i jego ludziom, ale film ogranicza zakres jej roli.
  • Kalipso – jej wyspa Ogygia przedstawiona jest jako złota klatka, w której czas traci znaczenie. Jej relacja z Odyseuszem przypomina psychologiczne zatrzymanie i paraliż woli. Choć to miejsce bezpieczne i przyjemne, a Kalipso oferuje Odyseuszowi nieśmiertelność, on nie chce tam zostać.

Dzięki takiemu ujęciu kinowa adaptacja wchodzi w bezpośredni, twórczy dialog z nową falą krytyki literackiej. Kobiety w nowej adaptacji nie istnieją wyłącznie po to, by pomagać bohaterowi lub go niszczyć; są autonomicznymi postaciami, których wybory kształtują losy całego świata zaprezentowanego w kadrze.

Najważniejsza zmiana wcale nie polega na tym, że Nolan po raz pierwszy nadaje kobietom sprawczość. Należy pamiętać, że kobiety w Odysei  Homera już ją posiadają. Nolan przesuwa jednak akcent, szczególnie w przypadku  Penelopy.

Przeczytaj tekst źródłowy przed seansem!

Zamów Odyseję Homera w formie książki, e-booka lub audiobooka.