Najciekawsze biografie sławnych ludzi. Co warto przeczytać?
Biografie gwiazd bez retuszu. 10 najciekawszych książek o sławnych ludziach.
Podglądanie czy lekcja empatii?
Żyjemy w epoce niekończącej się kreacji. Z każdej strony atakują nas przefiltrowane obrazy codzienności, w których sukces wydaje się być czymś naturalnym i osiąganym bez wysiłku. Biografia jako gatunek literacki przeżywa obecnie swój renesans, stając się antidotum na wszechobecną sztuczność. Szukamy w cudzych życiorysach prawdy o ludzkiej kondycji; dowodów na to, że nawet największe sławy borykały się z dojmującą samotnością, problemami finansowymi czy lękiem. Dobrze napisana książka o znanym artyście czy polityku to bilet wstępu za kulisy wielkiej historii i popkultury.
Przez lata uczono nas patrzeć na wielkie postacie z nabożną czcią; ignorować ich wady, błędy i słabości. Na szczęście współczesny rynek wydawniczy oferuje świeże podejście do tematu. Najlepsze pozycje biograficzne to te, które nie boją się kwestionować kultów, schematów i norm kulturowych. Obnażają mechanizmy tworzenia sławy, analizują wpływ polityki na jednostkę i pokazują, jak często płomienny blask sławy zamieniał życie prywatne w zgliszcza. Prawdziwa wartość tych lektur leży w ich zdolności do wywoływania w nas empatii. A kiedy czytamy o demonach, z którymi mierzyli się nasi idole, nasze własne zmagania stają się odrobinę łatwiejsze do zniesienia.
Sztuka czytania życia
Biografia to gatunek balansujący na cienkiej granicy między reportażem a opowieścią beletrystyczną. Wprawny autor przypomina śledczego, który musi przekopać się przez góry pożółkłych dokumentów, akt czy medycznych raportów. Z tych rozsypanych, często sprzecznych puzzli musi ułożyć spójny obraz człowieka. Nie wystarczy opierać się na oficjalnych wspomnieniach czy autoryzowanych wywiadach – te bywają pełne przemilczeń i autokreacji. Prawdziwe okruchy życia kryją się w prywatnych listach, notatkach na marginesach czy relacjach dawno zapomnianych współpracowników.
Jako czytelnicy musimy zachować krytyczny zmysł. Każda opowieść o człowieku jest przepuszczona przez filtr wrażliwości jej autora. Dlatego szukając wartościowych lektur zwracajcie uwagę na te, w których badacz potrafi utrzymać odpowiedni dystans do swojego bohatera. Nikt nie potrzebuje kolejnej popkulturowej hagiografii, w której artysta jest świętym geniuszem zstępującym z Olimpu. Najbardziej fascynujące portrety powstają wtedy, gdy autor ma odwagę zadać niewygodne pytania. Skonfrontować legendę z faktami i pokazać momenty upadków, zdrady własnych ideałów czy zwykłego, ludzkiego tchórzostwa. Taka uczciwość nie odbiera bohaterom wielkości; nadaje im wielowymiarowości i kolorytu. Czyni z papierowych ikon ludzi z krwi i kości, z którymi możemy wejść w dialog.
Dlaczego ból sprzedaje się najlepiej?
Im mocniejszy upadek, im bardziej bolesna historia wychodzenia z mroku, tym chętniej po nią sięgamy. Czy to rodzaj czytelniczego wampiryzmu? Być może w jakimś procencie tak. Lubimy podglądać cudze dramaty z bezpiecznej perspektywy własnego fotela. Jednak w szerszym ujęciu poszukiwanie mrocznych chwil z życia znanych ludzi wynika z naszej potrzeby normalizacji cierpienia. W świecie, który wymaga od nas całodobowej perfekcji, opowieść o kimś, kto miał u stóp cały świat, a mimo to przegrywał z własną psychiką, nałogiem czy odrzuceniem, działa terapeutycznie. Przypomina, że sukces materialny i uwielbienie tłumów nie stanowią pancerza chroniącego przed rozpaczą, chorobą czy złamanym sercem.
Wybierając pozycje do poniższego zestawienia, szukałam właśnie takich opowieści. Książek, które wciągają przede wszystkim dzięki znakomitemu tłu historycznemu i społecznemu. To historie o potędze sztuki i brutalności showbiznesu. O kompromisach politycznych i buncie przeciwko konwenansom.
1. Krystyna Feldman. Niekiepska babka – Ryszard Abraham, Wydawnictwo Emocje Plus Minus
W powszechnej świadomości widzów, zwłaszcza tych wychowanych na telewizji przełomu wieków, Krystyna Feldman funkcjonuje niemal wyłącznie jako narzekająca Babka z serialu Świat według Kiepskich. Ten zredukowany do sitcomowego żartu wizerunek jest nie tylko krzywdzący. Jest przede wszystkim daleki od prawdy o jednej z najwybitniejszych, a zarazem najbardziej niedocenianych polskich aktorek. Ryszard Abraham podejmuje się trudnego zadania zburzenia tej fasady i robi to z niezwykłą dbałością o detale. Przewraca archiwa do góry nogami, buszuje w zapomnianych recenzjach i dociera do ludzi, którzy pamiętali Krystynę Feldman z czasu PRL-u. Z tych poszukiwań wyłania się portret kobiety o żelaznych zasadach. Wybitnej aktorki, której życie stanowiło gotowy scenariusz na pełnoprawny film wojenno-obyczajowy.
Abraham przedstawia obraz przedwojennego Lwowa, gdzie Feldman stawiała swoje pierwsze kroki aż do wybuchu II wojny światowej. To tu odkrywamy jedną z największych tajemnic aktorki – jej działalność konspiracyjną. Była łączniczką Armii Krajowej, ryzykowała własne życie każdego dnia. Ta potężna próba odwagi i moralności ukształtowała ją na zawsze. Po wojnie nigdy nie poszła na układ z komunistyczną władzą, co skutecznie zamknęło jej drzwi do wielkiej kariery w stołecznych teatrach. Abraham opisuje jej tułaczkę po scenach Jeleniej Góry, Opola czy Szczecina. Feldman, obdarzona niekonwencjonalną urodą i drobną posturą, nie pasowała do ówczesnych kanonów amantek czy radosnych traktorzystek z plakatów socrealizmu. Została zatem królową epizodów. Potrafiła z trzyminutowego wejścia na scenę zrobić arcydzieło, kradnąc show aktorom grającym główne role. Autor zwraca uwagę na jej dystans do siebie, brak gwiazdorskich manier i ogromną życzliwość wobec młodych artystów.
Triumf w Mój Nikifor Krzysztofa Krauzego zostaje ukazany nie jako łut szczęścia, ale logiczna konsekwencja całego życia poświęconego bezkompromisowej sztuce.
2. Miyazaki. Świat w animacji – Susan Napier, tłum. Joanna Gilewicz, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego
Hayao Miyazaki to nazwisko, które w świecie filmu animowanego funkcjonuje na prawach boskich. Twórca legendarnego Studia Ghibli wykreował uniwersa, które ukształtowały wrażliwość estetyczną i ekologiczną milionów ludzi na całym świecie. Jednak za baśniowymi kadrami Spirited Away czy Mój sąsiad Totoro kryje się umysł skomplikowany, naznaczony wojenną traumą i głębokim pesymizmem wobec ludzkiej natury. Susan Napier, ceniona kulturoznawczyni, unika pułapki bezkrytycznego uwielbienia. Jej praca to wielowątkowa analiza motywów napędzających japońskiego mistrza. Autorka przygląda się jego obsesjom: od fascynacji europejską architekturą, przez pacyfizm zrodzony na zgliszczach zrujnowanej Japonii, aż po charakterystyczną dla animizmu miłość do natury, traktowanej jak żywy – a często mściwy – organizm.
To, co niezwykłe w tej lekturze, to zderzenie bajkowego wizerunku Miyazakiego z jego trudnym charakterem. Napier otwiera drzwi pracowni, w której dominuje tytaniczny etos pracy. Obserwujemy perfekcjonistę, który własnoręcznie, kosztem pogarszającego się wzroku, poprawia dziesiątki tysięcy klatek animacji. Biografia ta nie ucieka również od spraw trudnych – bolesnych relacji rodzinnych. Cień chorującej matki, który kładzie się na wielu jego filmach, miesza się z jego własnymi trudami relacji z synem Goro. Miyazaki jako ojciec bywał surowy, odległy, całkowicie pochłonięty sztuką. Jego publiczna krytyka debiutu reżyserskiego syna to jeden z najbardziej bolesnych fragmentów książki. Opracowanie Napier zmusza do głębokiej refleksji nad kosztami geniuszu.
3. Przyjaciele, kochankowie i ta Wielka Straszna Rzecz – Matthew Perry, tłum. opracowanie zbiorowe, Wydawnictwo WAB
Czasami śmiech służy do zagłuszania ciszy i strachu. Przyjaciele to fenomen formacyjny dla całego pokolenia lat dziewięćdziesiątych, a Chandler Bing stał się archetypem dowcipnego, podszytego sarkazmem faceta z sąsiedztwa. Książka Matthew Perry’ego niszczy tę komfortową iluzję i oddziela rzeczywistość od roli aktorskiej. To wstrząsający raport z pola bitwy, na którym wróg znajduje się wewnątrz własnego organizmu. Perry obnaża przed nami mechanizmy uzależnienia z tak obezwładniającą szczerością, że lektura staje się miejscami fizycznie wyczerpująca.
Aktor z niezwykłą świadomością samego siebie oprowadza nas po zamkniętych oddziałach odwykowych, drogich klinikach. Ponurych pokojach hotelowych, w których wódką zapijał garście tabletek. Zestawienie tych koszmarnych doświadczeń – pękniętego jelita, śpiączki, reanimacji – z anegdotami z planu Przyjaciół tworzy potężny dysonans poznawczy. Oglądamy światowego idola zarabiającego milion dolarów za jeden odcinek, który w przerwach między nagraniami drży z zimna i błaga o kolejną dawkę leków. Perry analizuje źródła czerni własnej duszy, sięgając do trudnego dzieciństwa w cieniu rozbitej rodziny. Wiecznego poczucia odrzucenia i desperackiej potrzeby bycia zabawnym, by zasłużyć na uwagę. Styl narracji bywa poszarpany, dygresyjny, pełen autoironii, co doskonale oddaje wewnętrzny chaos autora. Po jego niedawnej, tragicznej śmierci, publikacja ta stała się przerażającym testamentem i ostrzeżeniem.
4. Się żyje. Kora. Biografia – Katarzyna Kubisiowska, Wydawnictwo Znak
Polska scena muzyczna nigdy już nie będzie miała równie zjawiskowej, magnetycznej i skomplikowanej w swej naturze postaci. Kora; Olga Jackowska, liderka Maanamu, wokalistka, autorka tekstów i ikona stylu. Zmierzenie się z życiorysem osoby o takim formacie, zmitologizowanej przez rzesze fanów, to spore wyzwanie. Katarzyna Kubisiowska wychodzi z tej próby zwycięsko. Się żyje zrywa ze schematem gładkiej opowiastki o drodze na szczyt list przebojów. Zamiast tego autorka oferuje wciągającą analizę psychologiczną. Portret kobiety budującej swoją niezależność w skrajnie nieprzyjaznych warunkach komunistycznej i transformacyjnej Polski.
Historia rozpoczyna się w Krakowie, niedługo po wojnie. Kubisiowska bada najbardziej traumatyczny okres w życiu małej Olgi – pobyt w sierocińcu prowadzonym przez siostry zakonne. Ten czas, naznaczony zimnem, rygorem, a także nadużyciami, na zawsze zdeterminował jej ostry antyklerykalizm i nieufność wobec instytucji. Płynnie przechodzimy przez czas jej młodzieńczego buntu, środowiska krakowskich hipisów, poszukiwania duchowe i pierwsze artystyczne eksperymenty. Gdy rodzi się Maanam, książka nabiera tempa rockowego koncertu. Widzimy zderzenie potężnego głosu Kory z siermiężną rzeczywistością PRL-u – cenzurą, brakami sprzętowymi, morderczymi trasami koncertowymi. Autorka nie unika tematów prywatnych: skomplikowanego związku z Markiem Jackowskim, miłości do Kamila Sipowicza, wyzwań macierzyństwa. Finał książki, opisujący jej heroiczną walkę z rakiem jajnika i batalię o refundację innowacyjnych leków w Polsce, to obraz kobiety walczącej do ostatniego tchu.
5. Somebody to Love. Życie, śmierć i spuścizna Freddiego Mercury’ego – Matt Richards, Mark Langthorne, tłum. Robert Filipowski, Wydawnictwo Zysk i S-ka
Freddie Mercury – wokalista zespołu Queen – to postać, o której powiedziano już niemal wszystko. Po gigantycznym sukcesie kasowym filmu Bohemian Rhapsody wydawać by się mogło, że rynek został ostatecznie nasycony. Jednak autorzy Somebody to love podeszli do tematu ze zgoła innej strony. Ich praca to przede wszystkim reportaż historyczno-medyczny z czasów jednej z największych epidemii XX wieku. Wątek ewolucji wirusa HIV i choroby AIDS w latach 80’ stanowi tu równorzędną narrację obok losów samego muzyka. Splata się z jego drogą w sposób nieubłagany i tragiczny.
Richards i Langthorne z dużą wrażliwością cofają się do korzeni Farrokha Bulsary. Zabierają nas na Zanzibar, pokazując wpływ rygorystycznego wychowania w tradycji zaratusztriańskiej i edukacji w szkołach z internatem na formowanie się jego osobowości. Obserwujemy powolną transformację z nieśmiałego chłopca skrywającego swoje pragnienia w niekwestionowanego króla sceny. Jednak najmocniej na wyobraźnię działa opis podwójnego życia, jakie musiał prowadzić Mercury u szczytu sławy. Z jednej strony – londyńska i nowojorska scena klubowa, hedonizm, hulanki i swawole wszelkiego rodzaju. Z drugiej – strach przed homofobią społeczeństwa i tabloidów oraz odrzuceniem przez konserwatywnych rodziców. Wszystko to buduje obraz człowieka głęboko rozdartego. Precyzyjna rekonstrukcja ostatnich lat jego życia w szwajcarskim Montreux to hołd dla potężnej woli tworzenia Freddiego. Kiedy ciało odmawiało mu posłuszeństwa, nagrywał kolejne wokalizy wiedząc, że walczy o każdą taśmę. To opowieść zmuszająca do konfrontacji z uprzedzeniami, przypominająca o okrucieństwie stygmatyzacji, a zarazem hołd dla niesamowitego talentu.
6. Chleb aniołów – Patti Smith, tłum. Dariusz Żukowski, Wydawnictwo Czarne
Patti Smith, nazywana matką chrzestną nowojorskiego punku, udowadnia, że artysta jej formatu potrafi nagiąć zasady gatunku literackiego i stworzyć z niego poezję. Chleb aniołów to wędrówka przez wspomnienia, w której chronologia przestaje mieć jakiekolwiek znaczenie. Autorka otwiera przed nami drzwi do swojej pracowni, w której nie ma ostrych świateł jupiterów ani wiwatów. Jest za to zapach starych książek, ziaren palonej kawy i atramentu. Z każdym akapitem wchodzimy głębiej w umysł wizjonerki, dla której rzeczywistość materialna zawsze ściśle przeplatała się z mistycyzmem i symboliką.
Patti Smith napisała prozę, która rezonuje jak najlepsze tomy wierszy z lat 70’. Wraz z nią zanurzamy się w świecie nowojorskiej bohemy. Smith wspomina swoje chude lata dzieciństwa na prowincji i ucieczkę w świat wielkiej literatury (Rimbaud, Blake), która dawała jej siłę przetrwania. Potem – szalone lata w hotelu Chelsea. Dużo w niej czułości w stosunku do osób, które wywarły wpływ na jej artystyczną tożsamość. Przede wszystkim tragicznie zmarłego Roberta Mapplethorpe’a, ale także przypadkowe spotkania w knajpach i podróżach po Wschodnim Wybrzeżu. Artystka potrafi pisać o parzeniu herbaty czy wpatrywaniu się w zachód słońca nad oceanem z taką intensywnością, że prozaiczne czynności stają się rytuałem.
7. Jerzy Stuhr show. Obrazki i anegdoty – Ryszard Abraham, Wydawnictwo Emocje Plus Minus
Polska szkoła teatralna i filmowa przez dekady opierała się na wybitnych jednostkach, które swoim kunsztem dyktowały poziom całej branży. Jerzy Stuhr stanowił fundament tego krajobrazu, będąc uosobieniem aktora intelektualnego. Związany z nurtem Kina Moralnego Niepokoju, wybitny pedagog krakowskiej PWST, a jednocześnie osoba o fenomenalnym zmyśle komediowym. Wystarczy wspomnieć jego rolę w Seksmisji czy kultowy dubbing postaci Osła w Shreku. Ryszard Abraham proponuje format lekki, zdominowany przez dialog i luźną dygresję. Jak wskazuje sam tytuł, to zbiór „obrazków” – wspomnień, anegdot z planów filmowych. Momentów wielkich premier i prywatnych rozmów, które składają się na barwny pejzaż środowiska aktorskiego.
Pod warstwą humoru kryje się jednak ostra analiza zmian społeczno-kulturowych. Stuhr reprezentuje etos pracy, który we współczesnym świecie zaczyna zanikać. Opowiada o czasach, w których przygotowanie roli wymagało tygodni żmudnych prób stolikowych i zgłębiania psychologii postaci. Czasach współpracy z takimi reżyserami jak Krzysztof Kieślowski czy Andrzej Wajda, gdzie w centrum zawsze stał dylemat moralny człowieka walczącego z opresyjnym systemem PRL. Bohater konfrontuje tamte wartości z dzisiejszą rzeczywistością, z powierzchownością przekazu i spadkiem szacunku dla rzemiosła aktorskiego. To pozycja, która z jednej strony dostarcza wybornej rozrywki, a z drugiej zmusza do refleksji nad przemijaniem pewnej epoki.
8. Kate Bush w 50 odsłonach. Running Up That Hill – Tom Doyle, tłum. Lesław Haliński, Wydawnictwo REBIS
Kate Bush to zjawisko. Artystka hermetyczna, unikająca błysków fleszy i strzegąca swojej prywatności stanowiła twardy orzech do zgryzienia dla każdego biografa. Tom Doyle wybrał strategię idealną – zrezygnował z próby forsowania zamkniętych drzwi i chronologicznego opisywania jej życia dzień po dniu. Oferuje nam w zamian pięćdziesiąt eseistycznych „odsłon”. Ta poszatkowana forma świetnie koresponduje z kolażowym, awangardowym stylem samej wokalistki. Pozwala skupić się na tym, co u Bush zawsze było i pozostaje najistotniejsze: na unikalnym procesie komponowania.
Książka Doyle’a to hołd dla technologicznej pionierki świata muzyki. Obserwujemy, jak ta filigranowa, operująca unikalnym sopranem dziewczyna, zadebiutowała w wieku dziewiętnastu lat, by następnie przejąć kontrolę nad swoimi produkcjami w zdominowanym przez testosteron przemyśle muzycznym. Pisarz szczegółowo przybliża jej eksperymenty z wczesnymi cyfrowymi syntezatorami (słynny Fairlight CMI) oraz inspiracje teatrem pantomimy i tańcem współczesnym. Ważnym wątkiem jest świadome wycofanie się z wyczerpujących tras koncertowych; Bush uznała, że mordercze tournée niszczy jej kreatywność i zabiera szansę na normalne życie, stawiając konkretne granice agentom swojej wytwórni. Oczywiście autor nie omija również fenomenu ostatnich lat, kiedy to użyty w Stranger Things Netfliksa utwór Running Up That Hill wprowadził jej muzykę do świadomości nowego pokolenia.
9. Janis. Życie i muzyka – Holly George-Warren, tłum. Andrzej Wojtasik, Wydawnictwo Czarne
Mówisz „Janis Joplin”, widzisz obwieszoną koralikami ikonę wokalu w okrągłych okularach, która z butelką w dłoni krzyczy o miłości podczas festiwalu Woodstock. Ten mit, ograniczający artystkę do roli ofiary „Klubu 27”, wyrządził jej ogromną krzywdę. Holly George-Warren postanowiła skończyć z tym upraszczającym wizerunkiem. Janis. Życie i muzyka wyciąga na światło dzienne postać szalenie inteligentną i oczytaną; świadomie korzystającą z prowokacji, a jednocześnie zmagającą się z gigantycznym poczuciem niedopasowania społecznego i samotnością.
Narracja prowadzi nas na opresyjne amerykańskie Południe przełomu lat 50’ i 60’, do konserwatywnego miasteczka Port Arthur w Teksasie. To właśnie tutaj, w realiach segregacji rasowej i sztywnych norm obyczajowych, nastoletnia Janis stała się wyśmiewanym wyrzutkiem. Głośno sprzeciwiająca się rasizmowi i czytająca poezję bitników, nie odnajdywała się wśród rówieśników. George-Warren opisuje jej podróż do San Francisco, rozkwit kontrkultury w dzielnicy Haight-Ashbury i eksplozję talentu Joplin, która zrewolucjonizowała sposób, w jaki kobiety mogły śpiewać. Biografia w dużej mierze opiera się na niepublikowanych dotąd, intymnych i często pełnych dramatyzmu listach słanych do rodziców. Oczywiście wątek uzależnienia od heroiny nie został tu przemilczany; jest potraktowany z powagą medycznej diagnozy. Książka świetnie oddaje kurz, hałas i psychodelikę amerykańskich lat 60’. Stanowi porywające, choć dojmująco smutne studium kobiety, która spaliła się na ołtarzu sztuki i pragnienia bycia kochaną.
10. David Lynch. Rozmowy – Richard A. Barney, tłum. Mariusz Berowski, Wydawnictwo Axis Mundi
David Lynch legendą został jeszcze za życia. Twórca kultowego serialu Twin Peaks, szokujących wizji w Zagubionej autostradzie czy magnetycznego Blue Velvet uchodzi za jednego z najbardziej enigmatycznych amerykańskich reżyserów. Richard A. Barney doszedł do słusznego wniosku, że nikt nie opowie o Lynchu lepiej niż sam Lynch. Przygotował obszerny zbiór najważniejszych wywiadów, zapisów dyskusji i paneli z udziałem reżysera z przestrzeni kilku dekad, tworząc mapę jego mentalnych i artystycznych przemian.
To lektura przypominająca rozwiązywanie logiczno-filozoficznej układanki. Poznajemy wczesne lata twórcy spędzone w industrialnych krajobrazach Filadelfii, gdzie studiował malarstwo. Tam narodziła się jego fascynacja rozpadem, korozją, dźwiękami pracujących maszyn i materią organiczną. Reżyser opowiada o technice medytacji transcendentalnej, którą praktykuje od lat siedemdziesiątych; używa przy tym metafory „łowienia wielkich ryb ukrytych na dnie umysłu”. Jednak prawdziwą przyjemnością płynącą z obcowania z tymi tekstami jest obserwowanie, w jaki sposób mistrz wymiguje się od podawania ostatecznych interpretacji swoich własnych dzieł. Sprytnie omija pytania, kluczy, ironizuje. Chce, aby widz, a w tym przypadku czytelnik, doświadczył dyskomfortu niewiedzy i wyciągnął własne wnioski.
