Czego (być może) nie wiesz o Tolkienie?

[Aktualizacja: 18.06.2026]

W kreacji świata J.R.R. Tolkien nie miał sobie równych. „Władca Pierścieni”, dzieło życia angielskiego profesora, to samodzielne uniwersum fantasy skomponowane z dbałością o każdy szczegół. Śródziemie jest nie tylko wynikiem fascynacji dawnymi legendami i wierzeniami, lecz także próbą stworzenia własnej mitologii angielskiej, której braku Tolkien bardzo żałował. Czego jeszcze (być może) nie wiesz o autorze jednej z najlepiej sprzedających się książek w historii literatury? W tym wpisie przygotowaliśmy dla Was kilka ciekawostek o autorze „Władcy Pierścieni”.

Międzynarodowy Dzień Czytania Tolkiena

Od 2003 roku The Tolkien Society organizuje Dzień Czytania Tolkiena. Obchodzimy go 25 marca, a jest to data szczególna w uniwersum Śródziemia – dokładnie tego dnia Frodo niszczy pierścień w ogniu Góry Przeznaczenia. Każdego roku The Tolkien Society wybiera temat przewodni wydarzenia.

Dzień Czytania Tolkiena ma służyć popularyzacji twórczości i życia angielskiego pisarza. Ciekawostką jest to, że w wielu miejscach na świecie organizowane są grupowe czytania jego najważniejszych dzieł. W kinach odbywają się pokazy specjalne ekranizacji „Władcy Pierścieni”, a w mediach społecznościowych fani autora chwalą się swoimi biblioteczkami i unikatowymi przedmiotami związanymi z pisarzem.

Czy wiesz, że Tolkien był poetą?

Tolkien jest powszechnie znany jako twórca historii Śródziemia, czyli „Władcy Pierścieni”, „Hobbita” czy „Silmarillionu”. Jego twórczość nieprzerwanie stanowi ogromną inspirację dla twórców fantastyki. Co ciekawe, Tolkien zaczynał jednak od poezji i nigdy tak na dobrą sprawę się z nią nie rozstał. Pierwsze zachowane wiersze jego autorstwa pochodzą z 1911 roku. Miłości do poezji można doszukiwać się także w prozie Tolkiena. Pieśni, hymny i wiersze pojawiają się na kartach wszystkich jego powieści. Niektóre z nich Tolkien sam interpretował, a nagrania z jego śpiewem można odsłuchać nawet dziś!

Tolkien kontra industrializacja

Pisarz zauważył pewną prawidłowość: miejsca w Anglii, które szczególnie go zachwycały swoim naturalnym charakterem, po pewnym czasie zaczynały się rozwijać i urbanizować. Z przymrużeniem oka doszedł więc do wniosku, że jego zainteresowanie przyciąga zmiany, których nie chciał oglądać. W efekcie postanowił ograniczyć podróże do takich zakątków i pogodzić się z życiem w mieście. Jeszcze zabawniejszy był stosunek autora do motoryzacji. Według rodzinnych wspomnień Tolkien miał dość swobodne podejście do zasad ruchu drogowego. Skrzyżowania traktował bardziej jako sugestię niż obowiązek. Trudno się dziwić, że jego kariera kierowcy nie trwała zbyt długo.

Listy czytelników

W czasach, gdy kontakt autora z fanami ograniczał się głównie do korespondencji, Tolkien podchodził do niej z niezwykłą starannością. Nie wysyłał krótkich, zdawkowych odpowiedzi ani gotowych formułek. Każdy list traktował poważnie i poświęcał mu dużo uwagi. Jeżeli czytelnicy zauważali nieścisłości w jego opowieściach, analizował je, próbując ustalić, skąd mogły wynikać i jak pogodzić je z porządkiem stworzonego świata.

Gdy spotykał się z krytyką – zamiast ją ignorować, zastanawiał się, czy rzeczywiście nie przekazał czegoś wystarczająco jasno. Nawet pozornie błahe pytania traktował z pełnym zaangażowaniem. W dodatku najmłodszym fanom, którzy po prostu uwielbiali fantastyczne historie, poświęcał tyle samo uwagi, co dorosłym czytelnikom.

Zabawny profesor z Oksfordu

W latach 1925–1959 Tolkien wykładał na Uniwersytecie Oksfordzkim. Jego umowa przewidywała prowadzenie zaledwie 36 wykładów rocznie, tymczasem Tolkien regularnie wygłaszał ich od 70 do nawet 136. Jak widać, pracowitości z pewnością nie było można mu odebrać. Wbrew stereotypowi statecznego oksfordzkiego profesora miał ogromne poczucie humoru i zamiłowanie do ekscentrycznych zachowań. Potrafił pojawić się na przyjęciu przebrany za niedźwiedzia polarnego lub ścigać sąsiada odziany w strój anglosaskiego wojownika z toporem.

Historia miłosna

Jednym z najważniejszych rozdziałów w życiu Tolkiena była relacja z Edith Bratt. Poznali się, gdy miał 16 lat, a ona 19, a z czasem ich przyjaźń przerodziła się w głębsze uczucie. Jednak ojciec Francis uznał, że związek może odciągnąć Tolkiena od nauki – zakazał więc spotykania się z dziewczyną do momentu ukończenia przez niego 21. roku życia.

Przez trzy lata młody pisarz przestrzegał tego zakazu, skupiając się na studiach w Exeter College w Oksfordzie. Później odnowił znajomość z Edith, a ich uczucie szybko odżyło. Kobieta zerwała wcześniejsze zaręczyny, przeszła na katolicyzm i wkrótce została jego żoną. Ich małżeństwo trwało aż do końca życia obojga.

Mniej znane fakty o Tolkienie

• Tolkien zdecydowanie sprzeciwiał się Adolfowi Hitlerowi i ideologii nazistowskiej. Gdy w 1937 roku pojawiła się kwestia niemieckiego wydania „Hobbita”, poważnie rozważał zablokowanie publikacji z powodu działań niemieckich władz i ich rasistowskiej polityki.
• Tolkien służył w armii brytyjskiej, osiągając stopień porucznika. Jako oficer łączności batalionu często pracował blisko linii frontu i uczestniczył w bitwie nad Sommą – jednym z najkrwawszych starć w historii. Wielu uważa, że to właśnie doświadczenie wojny odbiło się na sposobie, w jaki autor opisywał konflikty i bohaterstwo w swoich książkach.
• Pisarz miał również bardzo konkretne zdanie na temat muzyki popularnej. Szczególnie nie przepadał za zespołem The Beatles. W swoich listach narzekał, że sąsiedzi słuchają ich utworów zbyt głośno, co skutecznie zakłócało mu spokój.

Fakty o Tolkienie – przyjaźń z C.S. Lewisem

Tolkien poznał C.S. Lewisa, późniejszego autora „Opowieści z Narni”, podczas studiów na uniwersytecie w Oxfordzie. Szybko stali się bliskimi przyjaciółmi ze względu na podobne zainteresowania i doświadczenia. Z zachowanej bogatej korespondencji wynika, że konsultowali ze sobą fabuły swoich książek – byli swoimi pierwszymi recenzentami.

Inklingowie

Tolkien i Lewis byli członkami nieformalnego klubu, stowarzyszenia intelektualistów związanych z Oksfordem. Razem z innymi studentami, również miłośnikami literatury i filozofii, spotykali się w pubach pod koniec lat 30., a podczas spotkań dyskutowali, wymieniali się pomysłami i prezentowali własne teksty.

Fascynacje językami

Tolkien był poliglotą − okazuje się, że znał perfekcyjnie ponad trzydzieści języków. Władał staroislandzkim, średniowiecznym i współczesnym walijskim, hebrajskim, greką czy esperanto… Jako ciekawostkę o Tolkienie z naszego podwórka można uznać to, żę w liście do swojego syna z 1944 roku pisał, że uczył się także polskiego, ale nie potrafi go biegle używać. Niewątpliwie fascynacje lingwistyczne odegrały kluczową rolę w całym procesie jego pisarstwa. Tolkien wykazywał niezwykłe uzdolnienia w tym kierunku. Jego zdolności językowe pomogły mu w tworzeniu własnych, fikcyjnych języków, którymi posługiwali się bohaterowie jego powieści. Obecnie istnieją szkoły językowe, w których można nauczyć się języka stworzonego przez Tolkiena.

Nagrobek Tolkiena

Na nagrobku małżeństwa Johna Ronalda Reuela i Edith Mary Tolkienów wyryte zostały także imiona Berel i Luthien – imiona kochanków z jednej z najbardziej znanych powieści pisarza, „Silmarillion”. Grabarz, który pochował Tolkiena, mieszka w Krakowie i prowadzi szkołę języków obcych.

Czy Tolkien przewidział swoją śmierć?

J.R.R. Tolkien zmarł 2 września 1973 roku. Miłośnicy teorii spiskowych twierdzą, że Tolkien przewidział lub wręcz zaplanował rok swojej śmierci. Skąd te przypuszczenia? Odpowiedzi należy szukać w „Wierszu o Pierścieniu”.

Trzy Pierścienie dla królów elfów pod otwartym niebem,
Siedem dla władców krasnali w ich kamiennych pałacach,
Dziewięć dla śmiertelników, ludzi śmierci podległych,
Jeden dla Władcy Ciemności na czarnym tronie
W Krainie Mordor, gdzie zaległy cienie,
Jeden, by wszystkimi rządzić,
Jeden, by wszystkie odnaleźć,
Jeden, by wszystkie zgromadzić i w ciemności związać
W Krainie Mordor, gdzie zaległy cienie.
(tłum. Maria Skibniewska)

Pojawiające się w wierszu liczby (3791) przeczytane od tyłu wskazują datę śmierci Tolkiena. Ile w tej historii prawdy?

Pająki

Czy wiedziałeś, że w dzieciństwie Tolkien został ukąszony przez tarantulę? Mimo że nie miał traumy z tego powodu i nie cierpiał na arachnofobię, to w jego książkach pająki utożsamiane są ze złem. Wielkie Pająki pojawiają się zarówno w „Hobbicie”, jak i „Władcy Pierścieni”. Za każdym razem stanowią poważną przeszkodę dla bohaterów. Według autora „Od Valinoru do Mordoru”, Andrzeja Szyjewskiego, biografowie Tolkiena upatrują w utożsamieniu pająków z mrocznymi siłami podświadomego, freudowskiego ujścia lęku związanego z doświadczeniem z dzieciństwa.

Christopher Tolkien

Po śmierci autora dokumentacją, archiwizacją i redakcją pozostałych tekstów Tolkiena zajął się jego syn, Christopher. Po śmierci pisarza ukazały się m.in. „Niedokończona opowieść”, „Dzieci Húrina” i kultowy „Silmarillion”.