Biografie i wspomnienia książki - oprawa miękka

Typ publikacji

Cena

Format

Wydawcy

Sortuj według:
Zyskujące popularność
okładka Do naszych dzieci Wspomnienia, Książka | Włodzimierz Szer

Włodzimierz Szer (1924-2013) urodził się w Warszawie w rodzinie księgowego, związanego z żydowskim ruchem socjalistycznym Bund. Po wybuchu wojny wraz z ojcem przedostał się w głąb Rosji. Zaciągnął się do Dywizji Kościuszkowskiej, walczył pod Lenino. Awansował od szeregowca do podpułkownika. Był ranny w walkach na przedpolu Warszawy. Jego rodzina zginęła w Warszawie. Po wojnie trafił do Łodzi, gdzie się ożenił, został ojcem dwóch córek i ukończył chemię na Uniwersytecie Łódzki...

okładka Na dwóch biegunach, Książka | Anna Kacprzyk

To rodzaj pamiętnika, w którym autorka opisuje swoje wspomnienia i refleksje związane z psychozą maniakalno-depresyjną. Świadoma swojej choroby przekonuje o tym, jak ważne jest leczenie farmakologiczne oraz wsparcie najbliższych. Stara się pokazać, jak różne sytuacje oraz postawy i zachowania innych osób wpływały na jej stan i co pomogło jej odzyskać równowagę.

okładka Jestem drugi. Autentyczne historie. Odmienione losy, Książka | Doug Bender, Dave Sterrett

Wiele historii. Jedno niezwykłe zakończenie. Zawodowy baseballista. Pastor z Tennessee. Gwiazda reality show. Samotna matka. Muzyk rockowy z multiplatynowymi płytami w dorobku. Co te osoby mają ze sobą wspólnego? Wszystkie sięgnęły dna. I wszystkie się od niego odbiły. Czasem głośne, czasem nieznane – oto autentyczne historie ludzi skonfrontowanych z własną bezsilnością i niemocą, którzy odkryli zdumiewającą prawdę. Przekonali się, że zamiast polegać na sobie lub uciekać...

okładka Teatr cudów, Książka | Jan Marcin Szancer

Po pierwszym tomie autobiograficznej książki Jana Marcina Szancera "Curriculum vitae", drugi - "Teatr cudów", który obejmuje wspomnienia artysty po roku 1945. Poznajemy Szancera nie tylko jako ilustratora, scenografa, animatora odradzającego się po wojnie życia teatralnego i filmowego, ale także organizatora polskiej telewizji, której Szancer był dyrektorem. Z humorem i ze swadą opowiada o środowisku literackim, o swoich podróżach do Włoch, Francji, Egiptu... Książka bogato i...

okładka Skandaliści PRL, Książka | Sławomir Koper

Szalone życie PRL-owskich celebrytów wypełniały romanse i awantury. Brawura i zgorszenie były na porządku dziennym. Hłasko szokował poglądami i zachowaniem. A Tyrmand, Frykowski, Himilsbach i Maklakiewicz… Władysław Broniewski niemal nigdy nie trzeźwiał i za nic miał przestrzeganie konwenansów. Janusz Atlas nigdy nie zapomniał swojego pierwszego kontaktu z Broniewskim. Miał zaledwie kilka lat, gdy razem z ojcem pojawił się w Domu Pracy Twórczej w Oborach i zobaczył, co Bronie...

okładka Bandyta, Książka | Glinka Gabriel

W wieku kilkunastu lat uciekł z domu i zaczął stawiać pierwsze samodzielne kroki - na ścieżkach zła. Poruszał się na nich coraz szybciej i pewniej, przekraczając wkrótce granice mrocznego świata przestępczości zorganizowanej. Stał się człowiekiem o wielu twarzach. Był złodziejem, przemytnikiem, porywaczem, oszustem, sutenerem. W końcu piekło, które sam stworzył, zaczęło się o niego upominać. Bywają sytuacje, gdy nie ma już drogi powrotnej. Na pewno? BANDYTA w więziennej cel...

okładka Świadkowie Bożego Miłosierdzia cz.2, Książka | Praca Zbiorowa

Relacje bliskich ze śmierci, spotkania z Bogiem i Jego miłosierdziem
Świadectwa dane w odpowiedzi na pytania przyjaciół i znajomych
Świadectwa dane na życzenie Pana
Pan mówi sam o swoich dzieciach - ludziach

okładka Zabiłam, Książka | Weronika.K

Dla jednej z nich był kochankiem, dla drugiej ojcem. To była zbrodnia, która wstrząsnęła całą Polską. Przez wiele lat bogatego prawnika Andrzeja G. uznawano za zaginionego. Dopiero policjanci z krakowskiego Archiwum X doprowadzili do aresztowania jego konkubiny i córki. Pod zarzutem okrutnego morderstwa… Po odsiedzeniu wieloletniego wyroku jedna z nich powraca ze wstrząsającą autobiograficzną książką. Przygotowania do zbrodni, jej przebieg, pozbycie się ciała, rozpaczliwe w...

okładka Święty Jan Paweł II Historia życia, Książka | Joanna Wilkońska

Jan Paweł II niestrudzenie głosił Ewangelię nawet wtedy, gdy milczał dotknięty chorobą. Dla milionów ludzi różnych ras, narodowości i wyznań był prawdziwym świadkiem Chrystusa. Historia życia Ojca Świętego, przeplatana jego osobistymi wspomnieniami, zawiera liczne anegdoty, wypowiedzi przyjaciół i współpracowników. Ta szczególna biografia uzupełniona jest o cenne dokumenty - listy Karola Wojtyły do Ojca Pio, kolejne wersje testamentu Papieża czy świadectwa cudów, jakie dokona...

okładka Pier Gorgio Frassati Człowiek ośmiu Błogosławieństw, Książka | Luciana Frassati

Postać Pier Giorgia Frassatiego nie we wszystkim - i nie dla każdego - będzie pociągająca i zrozumiała. I nie chodzi tu o ową nieszczęsną fajkę, którą koniecznie trzeba wyretuszować (przynajmniej z oficjalnych zdjęć), i nie o to, że potrafił w razie potrzeby (albo w obronie honoru) użyć pięści. Nie każdy - myślę - &strawi; jego bezgraniczną uległość wobec matki i ojca - właściwie życie &pod nich;, aż po rezygnację z miłości życia. Ale… Pier Giorgio fascynuje przede wszystkim ...

okładka Kobiety niepokorne, Książka | Cristina Morato

Nazwiska Marii Callas, Coco Chanel, Wallis Simpson, Evy Perón, Barbary Hutton, Audrey Hepburn i Jackie Kennedy przez dziesiątki lat pojawiały się na stronach czasopism. Dzięki talentowi, urodzie, sile osobowości kobiety te stały się autentycznymi mitami XX wieku. Sławne, bogate, atrakcyjne, w oczach świata wydawały się wcieleniem doskonałości. Jako ikony mody i światowości stworzyły, każda z nich, indywidualny styl i były podziwiane przez miliony kobiet, pragnących się do nic...

okładka Lekka przesada, Książka | Adam Zagajewski

Lekka przesada - to właściwie bardzo dobra definicja poezji. Doskonała definicja poezji na dni chłodne i mgliste, dni, kiedy poranek wstaje późno i na próżno obiecuje obecność słońca. Jest lekką przesadą póki się w niej nie zadomowimy. Wtedy staje się prawdą. A potem, kiedy ponownie z niej wyjdziemy - bo nikt nie potrafi w niej zamieszkać na stałe - znowu staje się lekką przesadą.

Adam Zagajewski

okładka Marilyn Monroe i Arthur Miller, Książka | Christa Maerker

Ta książka to udana próba dotarcia do prawdy o sławnych partnerach, o łączących ich uczuciach i relacjach. Wokół burzliwego związku słynnej gwiazdy filmowej i wybitnego amerykańskiego dramaturga narosło wiele nieporozumień. Legenda, która towarzyszy postaci sławnej aktorki wciąż, pomimo upływu lat, fascynującej powoduje, że bardzo trudno oddzielić mit od rzeczywistości, dojrzeć pod stereotypem gwiazdy prawdziwą osobowość Marilyn Monroe oraz zrozumieć nękające ją wewnętrzne ko...

okładka Ferajna z Placu Przegranych za kulisami Dziennika Telewizyjnego TVP 1976-1984, Książka | Rozbicki Wiesław

"Ferajna z Placu Przegranych" (czyli Placu Powstańców Warszawy, przy którym mieszczą się redakcje programów informacyjnych Telewizji Polskiej) to tylko z pozoru książka o kulisach Dziennika Telewizyjnego TVP w latach 1976-1984. Był to okres - dziś coraz bardziej zapomniany, w którym nastąpił przełom w życiu Polski i Polaków. Autor przy okazji pisania o telewizji uchwycił wiele ważnych momentów naszej historii. Jednak moim zdaniem to przede wszystkim opowieść o manipulowaniu i...

okładka Zew ciszy, Książka | Joe Simpson

Osobista książka stanowiąca swoisty zbiór znaków zapytania. Wielu znajdzie w najnowszej książce Simpsona inspirację do jeszcze gorętszej fascynacji górami. Nie brakuje jednak też argumentów podających w wątpliwość zasadność uprawiania alpinizmu.

okładka Komendant Rudolf Höss twórca Auschwitz, Książka | Ian Baxter

Prezentowana książka to pierwsza w języku polskim biografia Rudolfa Hössa, Obersturmbannführera SS, komendanta niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau w latach 1940-1943. Autor możliwie obiektywnie stara się przedstawić osobowość Hössa oraz przebieg jego kariery. Z opisu tego wyłania się obraz człowieka bezdyskusyjnie (i na ogół również bezrefleksyjnie) wykonującego wszystkie rozkazy przełożonych, ale zdolnego do ludzkich odruchów. W tym wymiarze biografia kome...

okładka Wielki rajd, Książka | Duda Mychajło

3 maja 1947 roku nie było już w naszym nadrejonie ani jednej zamieszkałej wsi. Wieczorem tego dnia dołączyli do nas nasi łącznicy, jednak i tym razem wrócili z niczym. Zameldowali, że WP kwateruje już nawet po lasach, i to przeważnie na wzgórzach. Pewnie myślą, że w takich miejscach znajdują się nasze magazyny z żywnością.

okładka Czarna gwiazda Yves Saint Laurenta, Książka | Ayoko Rebecca

Osierocona, dręczona, bita, gwałcona. Jako trzynastolatka została matką. Jak z lepianki w afrykańskiej głuszy dotarła na sam szczyt haute couture lat 80. I jak z tego szczytu została strącona? Wstrząsająca autobiografia top modelki światowych wybiegów Była muzą Yves Saint Laurenta, z którym łączyła ją wyjątkowa więź: wzajemny szacunek, uwielbienie, porozumienie bez słów. Jej zadedykował przepiękną suknię, którą nazwał „Kiedy gwiazdy stają się czarne” i która dziś jest w muz...

okładka Obserwator Pogranicze polsko-ukraińskie w krwawych latach 1939–1947. Pożogi, ucieczki, przesiedlenia, echa Woły, Książka | Józef Mroczkowski

Krwawe oblicza okupacji na wschodnim pograniczu, ucieczki, przesiedlenia i echa Wołynia w relacji katolickiego księdza. Zapis tragicznych wydarzeń od rozpoczęcia wojny do wysiedlenia ludności ukraińskiej w ramach akcji Wisła. Okrutna rzeczywistość widziana oczami katolickiego księdza, który nie stroni od wyrażania osobistych, nierzadko kontrowersyjnych opinii, krytyki, a także niechęci do jednych i sympatii do innych uczestników wojennego dramatu. Opisuje szykany stosowane w...

okładka Obiecali mi raj Moje życie i prawda o zamachu na papieża, Książka | Ali Agca

13 maja 1981 roku Mehmet Ali Agca na placu św. Piotra w Rzymie targnął się na życie Jana Pawła II. Turek muzułmanin dokonał zamachu na duchowego przywódcę chrześcijan, choć nigdy do końca nie wyjaśniono dlaczego i kto był zleceniodawcą tego aktu terroru. Sam zamachowiec wielokrotnie zmieniał zeznania i wprowadzał śledczych w błąd kolejnymi fałszywymi tropami. Dzisiaj, po blisko trzydziestu latach spędzonych w więzieniu, już jako wolny człowiek Agca postanowił wyznać prawdę....

okładka Wyznania zabójcy Ojca Świętego, Książka | Wojciech Hrehorowicz

Akcja powieści, napisanej w formie dziennika przez współczesnego polskiego autora, rozgrywa się w ciągu paru miesięcy poprzedzających odejście Jana Pawła II. Chory na raka lekarz, Józef Kowalski, cyniczny, zgorzkniały i ogarnięty antyklerykalną obsesją ateista, z niejasnych przyczyn, na których wyjaśnienie czytelnik musi czekać do samego końca, obwinia siebie o przyśpieszenie śmierci papieża. Dręczony wyrzutami sumienia, dokonuje obrachunku swojego życia i doznaje niespodziew...

okładka Aleksander Fredro Na scenie życia i teatru, Książka | Ursel Marian

Piszmy komedyje, grajmy tragedyje na tym świecie.
A. Fredro, Korespondencja

...nie ma dzieła dramatycznego, choćby jak mistrzowsko przepracowanego i wykończonego w częściach, które by się obeszło bez dalszego rozwinięcia i podniesienia dobrą grą aktorów.
A. Fredro, Autobiografia

okładka Dostojewski i "Przeklęte problemy" Od "Biednych ludzi" do "Zbrodni i kary", Książka | Przybylski Ryszard

Przybylski – już podczas stypendialnego pobytu w Rosji zaprzyjaźniony z Anną Achmatową i Nadieżdą Mandelsztam, w przyszłości światowej sławy badacz, tłumacz pism prozą Achmatowej, Osipa Mandelsztama i Nadieżdy Mandelsztam, najwybitniejszy w Polsce edytor utworów Mandelsztama – pozostał twórcą bodaj najlepszej w Polsce pracy o Dostojewskim i bezsprzecznie jednego z najznakomitszych dzieł polskiej rusycystyki, godnego miejsca obok dzieł Wacława Lednickiego czy Rafała Blütha. Je...

okładka Sebastian Fabian Klonowic Urzędnik i poeta królewskiego miasta Lublina (materiały źródłowe: 1570-1603), Książka | Halina Wiśniewska

Księgi miejskie z XVI i XVII wieku, zachowane w lubelskim Archiwum Wojewódzkim, pozwalają dokładnie odtworzyć wszystkie etapy kariery urzędniczej poety i mieszczanina - Sebastiana Fabiana Acernusa/Klonowica: od podpiska (pomocnika pisarza), pisarza wójta i ławników, wójta, do rajcy, burmistrza królewskiego miasta Lublina (czterokrotnie), a tak że założyciela szkoły w Zamościu. Zapisy archiwalne oraz znajdujące się w bibliotekach Małopolski (Kraków, Lublin, Zamość) pierwodruki...

Co to jest książka?

Książka jest dokumentem piśmienniczym, obszernym zazwyczaj zapisem wszelkiej ludzkiej myśli. Występuje w postaci wielostronicowej publikacji o określonej liczbie stron i trwałym charakterze.

Postać dzisiejszej książki drukowanej ma formę kodeksu będącego zbiorem kartek połączonych grzbietem. Taki sposób utrwalania zapisu w momencie upowszechnienia pergaminu zastąpił wcześniejszą formę dokumentu piśmienniczego, jakim był zwój.

Według definicji Słownika języka polskiego PWN książka jest złożonym oraz oprawionym arkuszem papieru zadrukowanym tekstem o charakterze literackim, użytkowym bądź naukowym. Jednak współcześnie definicja ta powinna zostać poszerzona o książki elektroniczne będące cyfrowym odpowiednikiem tych drukowanych. Do książek elektronicznych zaliczane są zarówno ebooki, jak i audiobooki. Treść utrwaloną w formie elektronicznej można odczytać za pomocą odpowiedniego oprogramowania na laptopach, tabletach, smartfonach, a przede wszystkim na przeznaczonych do tego celu czytnikach.

E-książki odgrywają bardzo dużą rolę. Podjęty jakiś czas temu proces digitalizacji książek umożliwia dostęp do światowych zasobów wiedzy znacznie większej liczbie osób. Zbiory ksiąg to niepodważalne światowe dziedzictwo kultury, jednak ze względu na ograniczoną możliwość szybkiego dostępu do przechowywanych w księgozbiorach publikacji, a także brak możliwości jakiegokolwiek dostępu do dzieł o znacznej wartości historycznej proces digitalizacji daje szansę na udostępnianie światowych dzieł szerokiej masie odbiorców.

Co znajdziesz w kategorii: Biografie i wspomnienia

Co to jest książka biograficzna?

Książki biograficzne to dzieła opisujące życie, karierę, osiągnięcia jakiejś znanej postaci lub popularnej osoby, na przykład muzyka, polityka czy sportowca. Niektóre z tych tytułów są fabularyzowane, inne nie. W przeciwieństwie do autobiografii, ebooki biograficzne napisane są z perspektywy osoby trzeciej, opisującej daną postać. Z kolei autobiografie to historie tworzone przez same osoby w nich opisywane - znajdziecie w nich zatem wiele osobistych opowieści oraz pierwszoosobową formę narracji. Czasami biografie skupiają się na osobach lub wydarzeniach kontrowersyjnych - innym razem na tych najbardziej cenionych i lubianych. Sensację wywołał na przykład debiut literacki Jennette McCurdy, “Cieszę się, że moja mama umarła”. Ten pełen emocji zapis zmagań z toksyczną matką, zaburzeniami odżywiania i uzależnieniami jednej z najbardziej znanych współczesnych amerykańskich dziecięcych aktorek. Nie zawsze jednak biografie lub autobiografie opierają się na tak trudnych zwierzeniach i wspomnieniach.

Z czego składa się biografia?

Jakie elementy składają się na ciekawe biografie? Przede wszystkim wciągająca, często wielowątkowa historia odmalowująca obraz człowieka z krwi i kości - z jego radościami i smutkami, problemami i sukcesami. Często dzieła te opierają się na wspomnieniach - czy to samej opisywanej osoby, czy jej przyjaciół, znajomych, rodziny, bliskich. Dzięki temu otrzymujemy w miarę możliwości jak najbardziej pełny obraz życia, do którego poznania zostajemy zaproszeni. Nierzadko dzięki temu poznajemy inne, czasem zaskakujące oblicze danej osoby, odmienne od tego, co znamy z mediów czy opinii społecznej. Najlepsze książki biograficzne często opierają się na sytuacjach, które są czytelnikom zupełnie nieznane lub niewyobrażalne. Tak dzieje się na przykład w wypadku tytułu “ Czesałam ciepłe króliki. Rozmowa z Alicją Gawlikowską-Świerczyńską” Dariusza Zaborka. Ta lekarka i więźniarka obozu w Ravensbrück opowiada historię o niesamowitym optymizmie, który udało się jej utrzymać nawet pomimo tragicznych warunków obozu koncentracyjnego. W wieku 92 lat zdecydowała się opowiedzieć Zaborkowi o swoim życiu, dzięki czemu otrzymujemy poruszający obraz o życiu silnej, odważnej i niezależnej kobiety. Ebook z tym wywiadem znajdziecie na Woblink w formatach epub, mobi lub pdf.

Jakie są rodzaje ebooków biograficznych?

Na Woblink znajdziecie wiele różnych rodzajów biografii literackich skupiających się na osobach o różnych zawodach, pochodzeniu czy żyjących w zupełnie odmiennych od dzisiejszych warunkach. Wiele tego typu dzieł odmalowuje portrety artystów i twórców. W tej grupie znajdziecie chociażby historię życia Kory zatytułowaną “Się żyje. Kora. Biografia” napisaną przez Katarzynę Kubisiowską. Z kolei autobiograficzna “My Love Story. Autobiografia” została spisana przez samą Tinę Turner. Nie tylko ta wielka piosenkarka wzięła sprawy w swoje ręce, gdy przyszło do opowiedzenia historii swojego życia. Taką drogą poszli także Dave Grohl, muzyk, lider zespołu Foo Fighters, w swojej książce “The Storyteller. Moje historie. Opowieści o życiu i muzyce” czy Woody Allen w “A propos niczego. Autobiografia”. Specyficzny rodzaj autobiografii przedstawił w swoim dziele “Tysiąc lat radości i trosk. Wspomnienia” chiński artysta Ai Weiwei, przeplatając własne doświadczenia i wspomnienia z historią swojego ojca oraz kontekstem przemian, jakie miały miejsce w Chinach w ciągu kilku ostatnich dekad. Ciekawą perspektywę biografii artysty proponuje także Natalia Budzyńska w swoim dziele “Witkiewicz, ojciec Witkacego”. Opisuje ona bowiem życie znanego malarza, krytyka sztuki oraz pisarza, ojca Witkacego, twórcy architektonicznego stylu zakopiańskiego, o którym czasem zapomina się, mówiąc głównie o jego synu. Wśród ważnych biografii polskich artystów znajdziecie także książkę Moniki Śliwińskiej “Wyspiański. Dopóki starczy życia”. Dzięki danym zebranym w archiwach, rodzinnych dokumentach, listach i pamiętnikach Śliwińskiej udaje się zrekonstruować mało znanego, prywatnego Wyspiańskiego, który ściga się z własną śmiercią, najbardziej intymne wiersze pisze o żonie i gorączkowo szuka sposobu, by dostąpić artystycznego spełnienia i nieśmiertelności. Cennym źródłem wiedzy są także biografie świętych (hagiografie). Dotyczą one zarówno postaci historycznych (na przykład “Ignacy Loyola. Sam i na piechotę”), jak i współczesnych (jak “Siostra Faustyna. Biografia świętej”). Wiele z nich dotyczy także świętych papieży, w tym Jana Pawła II - tutaj znajdziecie chociażby “Pontyfikat na czasy zamętu. Jan Paweł II wobec wyzwań Kościoła i świata” o. Macieja Zięby lub “Niezapomniany. Jan Paweł II we wspomnieniach przyjaciół i współpracowników” Włodzimierza Rędziocha. Te i wiele innych biografii oraz autobiografii znajdziecie na Woblink jako książki papierowe, audiobooki lub ebooki (epub, mobi, pdf).

Najlepsze książki biograficzne i autobiograficzne

Wiele popularnych biografii i autobiografii opowiada historie osób rozpoznawalnych na całym świecie, odkrywając nieznane lub przemilczane wcześniej elementy ich życia. Biografie sławnych ludzi zawierają w sobie także między innymi najciekawsze biografie sportowców, polityków, pisarzy czy muzyków. Znajdziecie tu na przykład ebooka “Ten drugi”, opowieść o księciu Harrym. Wcześniej ukrywane wydarzenia i okoliczności zawiera w sobie także na przykład biografia aktora Matthew Perry'ego , znanego głównie z roli Chandlera w serialu “Przyjaciele”. Jego “ Przyjaciele, kochankowie i ta Wielka Straszna Rzecz”, choć pełne charakterystycznego dla niego humoru, opowiada o trudnej walce z chorobą i nałogami, najciemniejszych momentach życia i najważniejszych, prawdziwych przyjaciołach. Swoją autobiografię, w której wyjaśnia wiele wcześniejszych kontrowersji i ujawnia nieznane dotąd fakty, stworzyła także Pamela Anderson w “Love, Pamela. Autobiografia”. Poznać możecie także życie innych aktorów - Matthew McConaughey’a w książce “Zielone światła” czy Toma Feltona w “Po drugiej stronie różdżki”. Michał Rusinek, przez wiele lat sekretarz Wisławy Szymborskiej, opowiada o tej wybitnej poetce w swoim “Nic zwyczajnego. O Wisławie Szymborskiej”. David Gardner napisał biografię jednego z najbardziej znanych współcześnie amerykańskich aktorów zatytułowaną “ Tom Hanks. Enigma”. Nie tylko artyści są jednak podmiotami książek biograficznych. Jedna z najbardziej głośnych swego czasu pozycji dotyczy współtwórcy sukcesu firmy Apple - to “Steve Jobs” Waltera Andersona. Znaną autobiografię napisała także Michelle Obama - jej “ Becoming. Moja historia” to pełne szczerości i humoru wspomnienia byłej Pierwszej Damy Stanów Zjednoczonych. O swoich przodkach pisała z kolei znana dziennikarka Oriana Fallaci. “Kapelusz cały w czereśniach” to epicka historia jej własnych przodków, pełna miłości, zdrady, namiętności i niespokojnego ducha, artystów, chłopów, buntowników, bohaterów i tchórzy, a przy tym literacki hołd dziennikarki dla jej rodzinnych Włoch i Florencji. Te i wiele innych tytułów biograficznych odsłaniających życie znanych i mniej znanych osób z Polski i świata, czeka na Was na Woblink jako książki papierowe, audiobooki lub ebooki (epub, mobi, pdf).