Znak - książki, ebooki i audiobooki

Głos rozsądku w wariackich czasach To książka o relacjach, Kościele i nas samych. Ksiądz Adam Boniecki od lat wnikliwie i z otwartą głową obserwuje otaczającą nas rzeczywistość. Uważnie przygląda się polskiemu społeczeństwu i problemom, z jakimi się mierzymy. Jego komentarze są niezwykle wyważone, potrzebne, mądre. Dlaczego przyjaźń jest dla nas niezbędna? Co zmieniła w nas wojna tuż za granicą? Kim są ludzie nowej epoki i czego możemy się od nich nauczyć? Jak zaakceptować ...

Kościół bez patriarchatu To uderzający paradoks, że choć kobiety są często znacznie bardziej zaangażowane w wiarę i jej przekazywanie niż mężczyźni, to jednocześnie nie mają w Kościele udziału we władzy czy w podejmowaniu decyzji. Jak pisała Natalia de Barbaro w jednym z numerów „Znaku”: gdybyśmy wyobrazili sobie restaurację, firmę bądź szkołę, gdzie kobieta nie może pełnić funkcji kierowniczych, omijalibyśmy te miejsca szerokim łukiem. Wielu z nas godzi się jednak na Kośció...

Witamy w pisowskiej Polsce! Od 2015 roku równym krokiem maszerujemy w stronę dyktatury. Czy czeka nas taki los, jaki Węgrom i Turcji zgotowali Orbán i Erdoğan? Rząd okłamuje nas, że naszymi wrogami są zgniły Zachód i lewacka Unia Europejska, ale może prawdziwe zagrożenie dla demokracji w Polsce jest gdzie indziej? Czy partia rządząca realizuje interesy Rosji? Czy rząd prowadzi z nami wojnę informacyjną? Kto odpowiada za demontaż systemu sprawiedliwości w Polsce? C...

„Nie mam na to siły…” „Chcę, ale się boję…” „Czuję, że działam na autopilocie…” „Dobra, jakoś to będzie…” „Mam wrażenie, że tkwię w potrzasku…” Brzmi znajomo? Zapewne ty też choć raz odwlekałeś wykonanie jakiegoś zadania, a potem w panice próbowałeś nadrobić stracony czas. Albo wymagałeś od siebie perfekcjonizmu, co wywołało tylko stres i chęć ucieczki. A może kiedy ktoś sprawia ci przykrość, wolisz zagryźć zęby niż wyrazić swoje zdanie i zadbać o swój komfort? Jeś...

Wszystkie dramaty Wiesława Myśliwskiego Co zrobić z rabusiem, który w czasie wojny kradnie kartofle z pola? Jak przekonać starego chłopa, by pozwolił ściąć drzewo, które od zawsze rosło przed jego domem? Czy zamiana ról między hrabią a klucznikiem jest w ogóle możliwa? Dlaczego nikt nie pojawia się na stypie mimo suto zastawionego stołu? Każda powieść Wiesława Myśliwskiego – niekwestionowanego Mistrza polskiej prozy – to wydarzenie. Jego dramaty tymczasem pozostają w cieni...

Jak władza ludowa walczyła z Armią Czerwoną 15 stycznia 1946 roku, Ostróda, jeszcze do niedawna Osterode leżąca w prowincji Ostpreussen. Okolice dworca kolejowego. Na brukowanych ulicach leżą zaspy śniegu. W niektórych domach palą się światła – to polscy osadnicy szykują się do snu. Ktoś wybiegł ze sklepu i trzasnął drzwiami. Od ścian kamienic odbił się tupot wojskowych trepów, a echo poniosło okrzyk „Strielać wsiech Polakow!”. Nagle zaczęła się bezładna wymiana ognia. To ...

Tajemnice, morderstwa, terror. Cała prawda o sektach i technikach manipulacji stosowanych przez ich przywódców. Kim był przywódca sekty narkosatanistów, która owijała drutem ciała swoich ofiar, aby potem móc z ich kręgosłupów robić magiczne naszyjniki? Jak Keith Raniere sprawił, że uczestniczki warsztatów samorozwoju zamieniły się w grupę seksualnych niewolnic, którym wypalano na ciele jego inicjały? W jaki sposób Jim Jones doprowadził ponad 900 swoich wyznawców do najwi...

Wspomnienia w rytmie jazzu Muzyczna podróż Gary’ego Guthmana rozpoczyna się, gdy w wieku dwunastu lat odkrywa na strychu pudło z winylami i marzy, aby zostać profesjonalnym muzykiem. Wytrwałość i pasja zaowocują występami z największymi gwiazdami – Arethą Franklin, Tonym Bennettem czy Michaelem Bublé, a także zaprowadzą go do Carnegie Hall. To historia szczęśliwych przypadków, artystycznych kryzysów i scenicznych wpadek, a sztuka splata się w niej z biznesem. Guthman wspomi...

Takiej książki o Rzymie jeszcze nie było. Osobisty przewodnik Magdalena Wolińska-Riedi, autorka watykańskiej trylogii z bestsellerową Kobietą w Watykanie, która od dwudziestu lat mieszka w samym sercu Wiecznego Miasta, tym razem zabiera nas na niezwykły spacer po swoim Rzymie. Odwiedzimy z nią miejsca, do których zaglądają głównie miejscowi: bar, w którym aromat mocnego espresso wczesnym rankiem budzi mieszkańców via Giulia, i cukiernię Roberto i Cinzi przy via della Croce ...

SKARB URATOWANY – SKARB ZRABOWANY Niemieccy archeolodzy wyruszali do Imperium Osmańskiego w poszukiwaniu unikatowych artefaktów. Mieli ocalić historię przed zapomnieniem i wydrzeć piaskom pustyni starożytne skarby. Zamiast jednak je ocalić – rozkradli. Ołtarz pergamoński, brama targowa z Miletu, skarb Priama, popiersie Nefretete – to tylko ułamek bezcennego dziedzictwa, które znalazło się w niemieckich rękach. Historia wypraw archeologicznych to historia rabunku. To histo...

Kim jest współczesny psychopata i jak go zdemaskować? Czy wiesz, że wchodząc do więzienia, nie spotkasz więcej psychopatów niż w osiedlowym sklepie, szpitalu czy w tramwaju? A jeżeli jest nim Twój partner, możesz się nie zorientować przez wiele lat, dopóki sam nie zdecyduje, że chce „zdjąć maskę”. A co, jeśli jest nim Twój rodzic? Czy warto przekonać go do terapii? Nie tylko mordercy, ale też menedżerowie czy chirurdzy. Psychopatą może być miły lekarz, którego spotykasz w...

Jedna z najbardziej demaskatorskich biografii ostatnich lat Czerwona kanalia, Goebbels stanu wojennego, morderca. Mistrz felietonu, dżentelmen, ikona. O jego śmierci napisał „New York Times”, a na pogrzebie obok zagorzałych przeciwników pojawili się między innymi Aleksander Kwaśniewski, Marian Turski, Adam Michnik, Olga Lipińska i Monika Jaruzelska. Umarła czarna legenda PRL-u. Człowiek kontrowersja. Jerzy Urban. Od objętego zakazem druku bezkompromisowego dziennikarza ...

„Pisany ci blondyn i mnóstwo pomyłek. Wszystko będzie nie tak. Będziesz mieć zawód inny niż ze szkoły, ale da ci sławę. Żyć będziesz krótko, ale przygód będziesz mieć a mieć”. Wszystko, co wróżbiarka przepowiedziała Joannie Chmielewskiej, się sprawdziło. Niemal każdy dzień życia Chmielewskiej był gotowym pomysłem na powieść. Zwariowany Lesio usiłujący zabić kadrową, mężczyzna o tajemniczym głosie dzwoniący do Joanny codziennie o tej samej godzinie i kolejni znajomi znikający...

SEKRETY, SZCZEGÓLNIE TE MROCZNE, MOGĄ WYWOŁAĆ PRAWDZIWY HURAGAN. Azja, czarna owca rodziny Gawroszów, najlepiej zna się na sekretach. Poznał wszystkie skrzętnie skrywane tajemnice swoich bliskich. Skandal, jaki wywołał wokół Alicji i jej „drugiej tożsamości”, jest tylko namiastką burzy przetaczającej się przez rodzinę. SŁOWA „NIGDY” NALEŻY UŻYWAĆ RZADKO, A NAJLEPIEJ WCALE. Każdy popełnia błędy. Najgorsze są te nieodwracalne, przez które później żyjesz w strachu, że kt...

Ponad pół miliona sprzedanych egzemplarzy Włoski fenomen 2022 roku „W Grave mieliśmy wiele opowieści. Szeptane historyjki, bajki na dobranoc… Legendy opowiadane półgłosem przy blasku świecy. Najsłynniejsza była ta o rzeźbiarzu łez…” Nica. Dojmująco piękna, delikatna niczym motyl, o oczach w kolorze płaczącego nieba. Rigel. Wcielony koszmar z jej najskrytszych snów. Zagadkowy, cyniczny i zwodniczy jak wilk. Nica od zawsze pragnęła tylko jednego: mieć rodzinę. Kiedy ma ...

Na świecie pracują miliardy ludzi. Fizycznie, umysłowo, po pięć, osiem, czasem nawet kilkanaście godzin na dobę. Robimy kariery albo tylko chodzimy do pracy, spełniamy się albo wypalamy. Ale jak to się stało, że z łowców-zbieraczy przekwalifikowaliśmy się na project managerów? Jan Lucassen, holenderski historyk, postanowił prześledzić ten proces. Efekt? Monumentalna, wielowarstwowa, przełomowa historia nie tylko pracy, lecz także człowieka jako istoty pracującej. Autor cofa...

TYLKO WITKOWSKI MÓGŁ NAPISAĆ TAKĄ AUTOBIOGRAFIĘ! Po koronki na suknię ślubną moja mama z babcią pojechały do NRD. W Polsce nigdzie nie można było ich dostać. – I gdzie teraz jest ta suknia, mamo? – No przecież ty polazłeś w niej kiedyś na imprezę do jakiegoś klubu gejowskiego i tyle ją widziałam… – No może po prostu nie dało się jej już doprać… Tej sukni nie ma i nigdy już nie będzie. Prawdopodobnie wracając z owej dyskoteki, pijany, zataczałem się w niej, dotąd nieskal...

Radosław Sikorski, były minister spraw zagranicznych i obrony narodowej, wraca do bestsellerowej analizy politycznej z 2018 roku. Uzupełnia swoje obserwacje, stawia nowe prognozy, rozmawia –m.in. z Donaldem Tuskiem – i z uwagą patrzy w przyszłość. Czy zmierzamy ku geopolitycznej katastrofie? – pytał w 2018 roku Sikorski. O ile wtedy na scenie międzynarodowej patrzono na nas ze zdumieniem, o tyle dziś dominuje brak zaufania. Rząd Prawa i Sprawiedliwości w czasie trwającej w E...

Wszystko zaczęło się od nadmorskiego miasteczka, przez które przejeżdżała Bogusia. Nazywało się Pogodna – któż nie chciałby tam mieszkać? Skoro zaś los dawał jej znaki: a to czarny kot wygrzewający się na parapecie, a to tabliczka „Do wynajęcia” na jednej z uroczych kamieniczek, dziewczyna nie zastanawiała się długo. Bogusia postanawia spełnić swoje wielkie marzenie i otwiera w Pogodnej małą kawiarenkę, w której można się napić aromatycznej czekolady i zjeść ciasto domowej r...

Droga do marzeń jest długa i trudna, lecz warto, po stokroć warto nią podążać. TRZY PRZYJACIÓŁKI, TRZEJ BRACIA, TRZY HISTORIE, JEDNO ZAKOŃCZENIE. CZY BĘDZIE ONO SZCZĘŚLIWE? LOS ZADECYDUJE. Leśna Polana to więcej niż dom, to bezpieczna przystań. Tutaj wszystko się zaczęło i tu wszystko się skończy. Jednak droga do ostoi spokoju nie jest prosta. Los nadal doświadcza tych, których kochamy. Majka i Marcin trafiają do szpitala w stanie krytycznym. Z nim jest lepiej, on przeż...

Czy potrafisz żyć w kłamstwie? To, co dla Cecelii Horner zaczęło się jako najgorszy rok spędzony ze znienawidzonym ojcem, zmieniło się w lato jej życia po tym, jak poznała Seana, Dominica i Bractwo Kruków. Nowo odnalezione szczęście skończyło się jednak nagle wraz z powrotem tajemniczego Francuza, niebezpiecznego przywódcy grupy. Dziewczyna jest cierniem w jego oku, a jej obecność w Triple Falls może pokrzyżować od dawna przygotowywany plan zemsty. Cecelia ma wszelkie powo...

Czy 10 lat wystarczy, by zrozumieć Koreę Południową? Agnieszka Klessa-Shin przyleciała do Seulu jako studentka koreanistyki, uzbrojona w wiedzę teoretyczną i znajomość języka. Na miejscu okazało się jednak, że wylądowała na obcej planecie, pełnej sprzeczności, kontrastów i absurdów, ale też zaskakująco pięknej i fascynującej. Nie przypuszczała, że zostanie tam na stałe, poślubi Koreańczyka, a jej filmy o Kraju Spokojnego Poranka będą chciały oglądać setki tysięcy fanów. ...

Szczęście to radość z nowego dnia, bezchmurne niebo w południe i słowo „kocham” na dobranoc… Gabrysia wiedziała – była pewna! – że szczęście to coś, co przydarza się innym. Bo przecież nie jej: nieśmiałej brzydulce, patrzącej na świat zza grubych szkieł okularów. Aż do dnia, gdy do jej serca zapukała miłość, a wraz z nią pragnienie, by zawalczyć o swoje marzenia. Na przekór wszystkim i wszystkiemu… „Lato w Jagódce” to urzekająca współczesna baśń, w której życzenia się spe...

KAŻDA Z NAS MA PRAWO DO MARZEŃ. O TYM JEST TA OPOWIEŚĆ… SAMOTNOŚĆ… Jeżeli Ewie Kotowskiej wydawało się, że poznała jej smak, była w błędzie. Dopiero gdy straci ukochanego mężczyznę i najbliższych przyjaciół, doświadczy prawdziwej samotności. Jednak los, dotąd tak okrutny, przyniesie Ewie kilka niespodzianek. Gdy tylko kobieta odnajdzie siłę, by odbudować z gruzów swój świat, odnajdzie swoje miejsce na ziemi, pojawią się nowe przyjaźnie, a promyk nadziei, że będzie lepiej – m...

DANKA I HUBERT TO DWOJE ŻYCIOWYCH STRACEŃCÓW. BYLI PRZEKONANI, ŻE NIC DOBREGO ICH NIE CZEKA. AŻ SPOTKALI SIEBIE. Danka pomogła mu, kiedy ranny i ścigany przez policję uciekał przez bieszczadzkie bezdroża. Uwierzyła w jego niewinność, choć był poszukiwany za zabójstwo. Był taki jak ona. W oczach miał gniew, w duszy mrok, a w sercu głęboką ranę po wielkiej miłości. I jeszcze większej krzywdzie. Hubert sprowadził na nią same kłopoty. Aby go chronić, musiała znosić poniżenie...

Ma być tanio, prosto, pysznie i domowo, bo wtedy smakuje najlepiej! Zapraszam was do mojej kuchni, pachnącej ziołami i świeżo zmielonym czarnym pieprzem. Znajdziecie tu mnóstwo prostych inspiracji, aby przygotować smaczne potrawy, które wywołają uśmiech na twarzach waszych bliskich. Bo tak naprawdę czego chcieć więcej? Wiem, że nie chcecie tracić czasu na stanie godzinami przy garnkach czy długie szukanie składników na wypełnionych po brzegi sklepowych półkach. Dlatego dz...

Myślenie o śmierci daje dobrą perspektywę Czy zastanawialiście się kiedyś, jak będzie wyglądała Polska bez was? Za 50, 60 czy 100 lat? Czy zapanuje w niej chaos polityczny i moralny, a w badaniach opinii publicznej wszyscy będą mówić, że stracili sens życia? Czy raczej chaos ktoś zastąpi zamordyzmem – porządkiem narzuconym siłą? A może nie będzie tak źle? Czy nieuchronnie staczamy się w skrajności? Jakie są konsekwencje tego, że uśmierciliśmy Boga? Jak nowe technologie, mem...

Tak smakuje Lwów! Barszcz ukraiński, ćwikła, gołąbki, bliny oprószone cukrem pudrem… Smaki, które wielu z nas pamięta z kuchni swoich babć. Swojskie, aromatyczne i proste dania ze składników, które znajdą się w każdej kuchni. Jedzenie, które pachnie miłością, nostalgią… Domem. Ale kuchnia lwowska to o wiele, wiele więcej. Marianna Dushar – rodowita lwowianka i znawczyni lokalnych tradycji kulinarnych – zabiera nas w podróż po Galicji, gdzie mieszają się smaki kuchni polski...

TĘ POWIEŚĆ MUSISZ PRZECZYTAĆ… TA HISTORIA MOŻE ZMIENIĆ TWOJE ŻYCIE… TAKI DRAMAT MOŻE SIĘ ROZGRYWAĆ TUŻ OBOK CIEBIE… Michał Sokołowski, młody i utalentowany chirurg oddany swojej pracy, nie zauważa momentu, w którym staje się ona ważniejsza niż rodzina. Dopiero gdy jego ukochana żona i najmłodszy synek giną pod kołami rozpędzonego samochodu, Michał uświadamia sobie, co tak naprawdę jest ważne. Za późno… Ale to nie koniec jego tragedii. Los bywa okrutny, a ludzie jeszcze b...

Ewa wreszcie jest szczęśliwa: zdobyła wymarzony domek, ma śliczną córeczkę, a u jej boku stoi wspaniały mężczyzna. Mogłoby się wydawać, że jej życie to istna sielanka i tak już będzie zawsze. Lecz ścieżki życia nie mogą być proste… Kiedy w pracy pojawiają się poważne kłopoty, a mąż wyjeżdża w interesach na drugi koniec świata, bajkowy świat Ewy zaczyna się rozsypywać jak zamek z piasku. Czy uda się jej ocalić wydawnictwo przed bankructwem i uratować swoje małżeństwo? Z kim...

Co z ciebie wyrośnie Jeszcze niedawno uważano je za relikt przeszłości. Dziś pojęcie „klasy społeczne” znów jest odmieniane przez wszystkie przypadki. Trzy czwarte Polaków uważa się za przedstawicieli klasy średniej, a jednak widzimy dysproporcje w jej obrębie. Klasa wyższa mierzona majątkiem nie idzie w parze z inteligenckim wykształceniem, pochodzenie nie determinuje już tak mocno jak dawniej. Obserwujemy historie awansów dokonywane po 1989 r. oraz dramatyczne sytuacje tyc...

Sensualna, magnetyczna, dzika Wyczekiwana powieść Małgorzaty Lebdy Maj. Koniec świata. Stąd wszędzie jest daleko. Dwie kobiety przyjeżdżają tu, zostawiając za sobą dotychczasowe życie. Ale nie wita ich sielska rzeczywistość. Róża choruje, a jej mąż, by ją ratować, powoli rozmontowuje porządek, który konstruował całe życie. Maja dotyka zmiana, którą trudno oswoić. Przyjezdne nie mogą, a może nie chcą, zapobiec nieuchronnej katastrofie, powoli rozprzestrzeniającej się na cał...

ROMANS WSZECH CZASÓW WEDŁUG GOODREADS ŚWIATOWY BESTSELLER. KSIĄŻKA, KTÓRĄ POKOCHAŁY MILIONY CZYTELNICZEK NA CAŁYM ŚWIECIE JEDNA Z NAJWAŻNIEJSZYCH POWIEŚCI BOOKTOKA – 119,5 MILIONA WYŚWIETLEŃ Chciałam ukryć się w małym, spokojnym miasteczku. Zapomnieć o wszystkim. O nocy, kiedy moje życie roztrzaskało się w drobny mak. I gdy już zaczęłam układać sobie wszystko na nowo, spotkałam Archera Hale’a. Trzęsienie ziemi nawiedziło moje życie… a ja już nie chciałam odbudowywać go w...

Wspomnienia pianisty Władysława Szpilmana to jedno z najważniejszych świadectw czasu wojny. Dziś potrzebne nam bardziej niż kiedykolwiek wcześniej. Jego tragedia rozpoczyna się wraz z niemiecką okupacją Warszawy. Od zamknięcia w warszawskim getcie, przez ucieczkę z Umschlagplatzu, z którego razem z całą rodziną miał zostać wywieziony do obozu zagłady, po ukrywanie się w ruinach zniszczonej Warszawy. Wszyscy jego bliscy zginęli. On jeden przeżył. Głodny. Samotny. Osaczony. Pr...

Poszedłem do korwinistów i konfederatów. Na początek? Dużo cukru. A potem rozgrywki polityczne, intrygi, kochanki, noce na barze, nazistowskie piosenki. Wbiłem się w szeregi chłopców, którzy maszerują równo, zauroczeni wizją wolności totalnej. A jeśli na końcu tego marszu czeka nas Polska totalna, w której wolność będzie tylko dla wybranych? Marcin Kącki Marcin Kącki, jeden z najlepszych i najbardziej doświadczonych polskich reporterów, nagradzany autor takich książek ...

Nikt nie wiedział o Polskim Państwie Podziemnym tyle co on. Mimo śmiertelnego zagrożenia kilka razy przemierzył Europę jako jego tajny emisariusz. Wpadł tylko raz. Torturowany przez Niemców, bojąc się, że zdradzi, targnął się na swoje życie. Ryzykując rozstrzelanie, przedarł się do warszawskiego getta i do obozu w Izbicy. Złożył przywódcom aliantów wstrząsający raport o nazistowskich zbrodniach. On pierwszy usiłował obudzić sumienie świata i zatrzymać Holokaust. Nazywał się K...

„To musiała być wielka, ogromna skrzynia ze skarbami!” Bolek, Lolek i Tosia dostrzegają na plaży dziwny ślad. Może, idąc tym tropem, odnajdą klejnoty? A może się okaże, że prawdziwym skarbem Bałtyku jest coś zupełnie innego… Podczas wyprawy dzieci dowiedzą się, czy w Bałtyku pływają rekiny, jak odróżnić prawdziwy bursztyn od marnej fałszywki i czy każda latarnia morska błyska tak samo. W serii „Rosnę z Bolkiem i Lolkiem” ukazały się jeszcze: „Bolek i Lolek i zaczarowana l...

Największe, najkrwawsze i najbardziej barbarzyńskie przedsięwzięcie militarne w dziejach świata 22 czerwca 1941 roku o 3.15 nad ranem rozpoczyna się największa operacja wojskowa w historii. To nie będzie starcie dobra ze złem. Kruchy sojusz dwóch totalitaryzmów, wspierających się przez pierwsze 22 miesiące drugiej wojny światowej, właśnie się załamuje. Hitler rzuca do walki 4 miliony żołnierzy. Ich początkowe spektakularne sukcesy zdają się wróżyć upadek Stalina. Mało kto w ...

HISTORIĘ PISZĄ ZWYCIĘZCY, ALE CZEMU ZAWSZE PRZEGRYWAJĄ KOBIETY? Maria zaginęła na 3 dni. To było 20 lat temu, kiedy spędzała ostatnie lato u babci w Górach Sowich. Ani ona, ani nikt inny nie wie, co wtedy się z nią działo. Teraz, gdy wraca w tamto miejsce, nie przypuszcza, że będzie musiała zmierzyć się nie tylko ze swoją traumą, ale i z tym, co zdarzyło się na tych terenach pod koniec wojny. Stare poniemieckie domy w spowitej mgłą dolinie szepczą mroczne tajemnice. Mar...

PRZYRODA, KTÓRA PRZEJMUJE MIASTO, ZACZYNA OD NAJMNIEJSZYCH PĘKNIĘĆ W BETONIE Rodzina sikorek zamieszkała w Warszawie pod adresem Metro Świętokrzyska 02. Pewien szpak umościł sobie gniazdo w bombowcu z Muzeum Lotnictwa. Wróble wprowadziły się do starego neonu TEATR DRAMATYCZNY. Przyroda wcisnęła się w najmniejsze szczeliny miasta i znalazła szpary w zabudowanych metropoliach. Zazieleniła dziury chodnikowe, o które potykamy się śpiesząc do pracy. Ten świat, którego nie dostr...

Sekrety sztuki skutecznej komunikacji twórcy Amazona Jeffa Bezosa. Nowa książka autora bestsellerów „Steve Jobs. Sztuka prezentacji” i „Mów jak TED”. W 2004 roku CEO Amazona Jeff Bezos podjął zaskakującą decyzję: zakazał swoim pracownikom korzystania z PowerPointa. Najbardziej zaawansowana technologicznie firma świata wróciła do podstawowych narzędzi komunikacji: tekstów i opowieści. To właśnie tak Bezos tworzy perfekcyjnie skuteczne strategie komunikacyjne, które pozwoliły...